Ханнык дэриэбинэтэ, ханнык дойдута биллибэт, уопсайынан бу орто туруу дойдуга буолбут тубэлтэ дуу, остуоруйа дуу, кэпсээн ду, ону ким хайдах толкуйдуурунан…
Арай биир дэриэбинэҕэ Айтал диэн уол олорбут. Кини 15 саастаах. Кини сүрдээҕин диэн балыктыырын сөбүлүүр эбит. Наар оскуолаттан кэлээт, уруогун ааган баран, ийэтигэр туох наадатынан көмөлөһөрө уонна кыра ойүөлэнэн, дьэ, үөрэ-көтө балыктыы барара. Балыктыыр өрүһэ дьиэтиттэн наһаа ырыаҕа суох буолан сатыы сылдьара. Ардыгар ардах түстэҕинэ барбат эбит. Уонна бу кэлиҥҥи бириэмэҕэ үөрэҕэр мөлтөөн барбатаҕа да ырааппыт.
Дьэ биир үтүө күн уолбут үөрэҕиттэн кэлэн, дьиэҕэ үлэтин бүтэрэн ийэтигэр эппит: «Ийээ, мин билигин балыктыы барыам ди? Кэтэспэккэ утуйаар, хойутуу кэлиэҕим». Онуоха ийэтэ: «Дьиэҥ үлэтин барытын толордун дуо? Мин эппиппин?» «Бүтэрбитим барытын», — диэбит уол. Онуоха ийэтэ: «Сөп, тукаам, ол эрэн ууга сэрэхтээхтик сылдьаар, хата, сарсын сарсыарда утуйан турдаххына, балык ыһаарылаан көрсүөм» диэбитин истэн уол санаата өссө көтөҕүллэн балыктаах өрүһүн диэки бара турбут.
Дьэ балай да бириэмэ ааспыт. Дэриэбинэ дьиэлэрэ көстүбэт буолбуттар, уол балыктаах өрүһүгэр кэлбит. Дьэ суумкатыттан өйүөтүн хостоон, кыратык ийэтэ буһарбыт алаадьытын сии олорбут. Дьэ уонна аьаабычча, сэниэлэммиччэ күөгүтүн бэлэмнээн, чиэрбэтин иилэ олордогуна, кытыы биэрэккэ туох эрэ улахан баҕайытык тыаһаабыт. Уол дьиктиргээн көрбүт, туох да суох курдук эбит. «Туох тыаҺаатаҕай» диэн иһигэр ботугураабыт уонна дьэ бэлэм буолбут күөгүтүттэн, чиэрбэлээх күрүчүөгүн алҕаан баран ууга ыраах бырахпыт. Уол балыктаабатаҕа ырааппыт буолан, олох кэтэспит аҕай балык хаптарарын, ол эрэн биир да балык хаптарбатах.
Бириэмэ чаастан ордук ааспыт. Уол биир да балык хаптарбатаҕыттан сылайан, чуҥкуйан киирэн барбыт. Арай ол олордоҕуна биэрэккэ эмиэ улахан баҕайытык уу тыаһаабыт. Арай көрдөҕүнэ кытыыга туох эрэ хара олорор курдук эбит. Халлаан да хараҥарбыт буолан чуолкайдык көстүбэтэх. Уол интэриэһиргээн туран арыый чугаһаан көрбүтэ, доҕоор: киһи диэх киһи буолбатах, балык диэх балык буолбатах, эмиэ да илиилээх, киһи курдук сирэйдээх, ол эрэн аллараа өттүтэ балык кутуруктаах эбит. Уол соһуйан олоро туспут, ол эрэн тоҕо эрэ куотан хаалбатах, бэйэтэ кыра эрдэҕиттэн элбэх ыарахаттары көрсөн улааппыт оҕо буолан буоллага дуу… Уол кутаммыт санаатыгар аттыгар туох сытарынан көрдүү олордоҕуна, били кыыла уолу тэһэ көрбүттүү одуулан олорор эбит. Уол илиитигэр мас ылбыт уонна ыйыппыт: «Эн кимҥиний?» диэбит куттамыттыы, санаатыгар баҕар саҥарыа дуу диэн. Онуоха: «Эн ону туохха билэ сатаатын, чыычаах?» диэбитигэр уол тылын быһа ыйыстан, хараҕа икки тогул улааппыт. ХаҺан да маннык кыылы дуу, киһини дуу корботох буолан. Инник балык аҥаардаах киһини уол киинэгэ, ойуулукка уонна кинигэҕэ эрэ көрбүт буолан нууччалыы ыйыппыт:
Русалкаҕын да эн?”.
Дьэ, буолар да эбит, майгыннаабаппын дуо? – диэбит.
— Кырдьыктыы дуо бу, эбэтэр түүл дуу – диэн уол билигин даҕаны илэ хараҕынан көрөн турарын итэҕэйбэтэх.
Онуоха кыыhа: — Кырдьыктыы, чыычаах, кырдьыктыы, ол эрэн русалка диэн буолбатахпын, дьон бэйэлэрэ айан, толкуйдаан айбыттар, русалкалар бу орто дойдуга суохтар, мин уу кыыҺабын , киинэҕэ көрдөрөллөрүн курдук, кинигэгэ уруһуйдуулларын, суруйалларын курдук буолбатахпын, уратыбын – диэбит. Уол өйдөөн көрбүтэ кырдьык даҕаны ураты, сирэйэ наһаа кыраһыабай, кэрэ дьүҺүннээх, чоҕулуччу көрбүт сырдык харахтаах кыыс эбит, уп уһун хара баттахтаах, ол эрэн мооньутугар балык тыынарын курдук жабралаах эбит. Сип синньигэс бииллэх, халын балык тириитинэн буруллубут курдук, араас ойуулаах. Илиитэ киһи киэнин курдук, ол эрээри тарбахтара бэйэ бэйэлэригэр сыста сылдьар тириилээх.
Уол маннык уу кыыһын туһунан эмиэ ханна эрэ киинэҕэ көрбүтүн иһигэр толкуйдуу турбут. Маннык уу кыыһын син биир дьон көрбүт, билэр буоланнар киинэ, кэпсээн оҥороллор буоллаҕа диэн толкуйдаабыт. Уонна оссо биири санаан кэлбит, урут кыра эрдэҕинэ биир кэккэлэһэ олорор табаарыһын эһэтэ кэпсээбитин санаабыт, ол маннык:
9 сыл анараа өттүгэр… «Дьэ, эрэ оҕолоор, дьиҥнээх буолбут түбэлтэ кэпсиибин дуо, уу кыыһын туһунан?» оҕолор кырдьаҕаһы төгүрүччү олорон «кэпсээ-кэпсээ» диэбиттэр. «Дьэ, оччоҕуна саҕалыам» диэн табаагын уоба-уоба кэпсээн барбыт. «Урут бу дэриэбинэ саҥа тутулла, баар буолуутун сагана, мин оччоллорго бу эьиги курдук кыра оҕо этим, дьэ онно биир кырдьагас орускэ абааһыны көрдүм диэн кэпсиирэ. Дьон кинини соччо итэҕэйбэт этилэр, тоҕо диэтэр аргыны сөбүлээн иһэр, биирдэ да чугас киһитэ суох, соҕотоҕун олорор киһи этэ. Кэнники кэминэн ол киһибит көнөн аргы да испэт буолбута уонна ол абааһытын туһунан умнуллубута. Ону биһиги биир күн оҕолор буолан дьээбэлээн эбитэ дуу, мэниктээри эбитэ дуу, ол киһини уоран батыспыппыт. Киһибит өрүскэ тиийдэ Биһиги буоллаҕына мастар быыстарынан одуулаан көрөн турдубут. Киһибит балыктыы кэллэ диэбиппит өр да биир миэстэни көрөн турда. Син балай да бириэмэ ааста. Биэрэк кытыытыгар турар да турар, тугу эрэ ботугуруур да, биһиги ыраах турар буоламмыт истибэтибит. Ол кэннэ туох эрэ тыаҺаата да, киһибит күлүү-үөрүү бөҕө буолла уонна олорунан кэбистэ. Арай ыраахтан көрдөхпүтүнэ, аттыгар ким эрэ баар курдук, кэпсэтэр курдуктар. Ол көрө турдахпытына киһибит эмискэ эргийэ биэрдэ уонна биһиги диэки көрдө. «Хайаа, бу кимнээҕий? Тугу гына сылдьаҕыт?Туттахпына кэҺэтэлиэээм»,- диэбитин истэн биһиги буут быстарынан куота турбуппут. Онтон ыла ол киһини кэтээбэт буолбуппут. Оннук курдук бириэмэ ааста. Ол бары сөбүлээбэт, абааһы көрөр киһилэрэ тупсан, киһи билбэт мааны киһитэ буолбута. Наар итирик, кыыһырар, дьону саҥарар бэйэтэ, олох сырдаан, дьону кытта дорооболор, кэпсэтэр, үөрэ сылдьар буолбут этэ. Дьон соһуйан, хайдах хайдагый,ити били Суодэрбит дуо? дэҺэллэрэ. Ол кэннэ биир үтүө күн киһибит сүтэн хаалбыта. Күн бүгүҥҥэ дылы көстүбэтэҕэ. Кырдьагастар этэллэринэн балыктыы сылдьан ууга түспүт быһылаах дииллэрэ. Ону бу кырдьан баран санаатахпына, арааһа барахсаны уу кыыһа илдьэ барбыт быһылаах. Дьэ оголор манан кэпсээним бутэр. Өрүскэ мээнэ соҕотоҕун мэниктээмэн, айдаарбат буолун уу кыыһа илдьэ барыа» диэн табагын уоба уоба күлбүтүн санаан кэлбит.
Уол уруккуну санаан өссө куттаммыта күүһүрбүт уонна эппит: «Эн дьону сиигин дуо?». Онуоха: «Хайдах буоллуҥ? Мин дьону мээнэ тыыппапын» диэбит. Уол хайдах эрэ куоппут киһи диэн иһигэр толкуйдуу турбут, ол эрэн баҕар куоттахпына ситэн кэлэн ууга илдьэ барыа диэн сэрэхэчийбит. «Эн ким диэҥҥиний, уонна хас саастааххыный?»,- диэн уол ыйыппыт. Онуоха уу кыыһа: «Мин бастакыбын көрөр киһибэр тоҕо ааппын уонна сааспын этиэхтээхпиний?»,- диэбит. Уол тоҕо эрэ куттаммыта ааспыт курдук буолбут уонна били уу кыыһыгар чугаһаабыт уонна аттыгар олорбут. «Мин эйигин тыытан көрүөхпүн син дуо?»,- диэбит, Онуоха: «Тоҕо миигин тыыта сатаатыҥ? Арай санныбын, илиибин тыытан көрүөххүн син»,- диэбит. Уол иһигэр куттанар да буоллар, уу кыыһа хайдах курдук тымныытын билиэн баҕаран тыытан көрбүтэ: сүрдээх сылаас, эппиккэ дылы умайа сылдьар курдук итии эбит. Уу кыыhа уол тыытарын одуулаан көрө олорбут, иһигэр кыбыстыбыта да быһылаах. «Наьаа сылаас итии илиилээх эбиккин дии»,- диэбит уол соһуйбуттуу. «Уу кыыьа маннык сылаас буолуо диэн кэтэспэтэҕин дуо? Онтон эн илииҥ муус курдук тымныы дии»,- диэбит. Уол ыйыппыт: «Онтон эн бу биэрэккэ тагыстаххына, дьон көрүөхтэрэ диэн куттаммаккын дуо?» диэн. Онуоха: «Бу 200-тэн тахса сыл тухары миигин биэрэккэ ким да туппатаҕа, тутуо да суохтара, тутаары да гыннахтарына, миигин кыайбаттар»,-диэбит мичээрдээбиттии. Уол кыыс үөрбүтүн көрөн эппит: «Сарсын бу бириэмэҕэ көрсүөхпүт. Мин бу манна кэллэҕим. Билигин мин барыахпын наада. Ийэм кэтэспитэ буолуо» диэбит. Онуоха «Чэ, бар чыычаах, сарсын хайаан да кэлээр, кэтэһиэм » диэбит, уонна ууга киирэн суох буолан хаалбыт. Уол дьэ тыын ылан куотарга санаммыт. Күөгүтүн, суумкатын кытта умнан, хаалларан дэриэбинэтин диэки сүүрэ турбут.
Манан кэпсээн бастакы чааһа бүттэ.Салгыыта тахсыаҕа.
Саһарҕа, Мэҥэ Алдан