Биһиги, сахалар, түҥ былыргы үйэлэртэн үгэс быһыытынан илдьэ сылдьар идэбит бултааһын. Төһө даҕаны сүөһү көрөн, сылгы тутан бу орто туруу бараан дойдуга олохпутун оҥостубуппут, кэскилбитин кэҥэттибиппит иһин аар тайҕаны, айылҕаны кытта алтыһан, олоххо тардыһыы кыымын, оҕо саастан саҕар абылаҥнаах дьарык булт умсулҕана буоллаҕа. Онтубут хас биирдии сахаҕа эппитигэр-хааммытыгар олордоҕо. Бултааһын дьарык, идэ быһыытынан кистэлэҥэ муҥура суох элбэх таайыллыбат таабырын буолан, хас биирдии киһини, кини булка сыһыаныттан тутулуга суох, умсугутар.
Мин, биэс сааспыттан саа туппут киһи, өссө оҕо сылдьан биири өйдөөбүтүм – булчут диэн киһи баҕа санаатыттан тутулуга суох айылҕаттан бэриллэр сэдэх хаачыстыба буоларын. Дьууруй Ньукулаайабыс Хамыһаарап ахтыыларын ааҕан баран, чахчы даҕаны айылҕаттан айдарыылаах булчутун ааһан, өссө уус тыллаах иитээччи-такайааччы, үөрэтээччи буоларын бар дьонугар көрдөрдө диэн санаалаахпын. Дьоно, ийэтэ-аҕата барахсаттар, норуот муудараһын тута сылдьар дьон, хайдах курдук сатабыллаахтык уолларын булт эйгэтигэр сыһыарбыттарын (онтуоларын бэйэлэрэ да суолталаабатахтар быһылаах) ааҕан, бу үйэлээх сааһым тухары эдэр ыччаты кытта алтыспыт киһи сөҕөбүн эрэ.
Бу кинигэ дьоҥҥо-сэргэҕэ суолтата диэн – саха аймах үгэс буолбут дьарыга – бултааһын, булт эйгэтэ киһини туохха барытыгар киһилии сыһыана үүнэн-үөскээн, сайдан сириэдийэн тахсарыгар, дьоҥҥосэргэҕэ балаһыанньатыттан, дуоһунаһыттан тутулуга суох сыһыаннаһарга уонна, мин санаабар, саамай суолталааҕа – киһи бэйэтигэр киһилии сыһыаннаһарыгар бигэ тирэх буоларын Дьууруй Ньукулаайабыс олоҕо итэҕэтиилээхтик көрдөрөр. Дьууруйга оҕо сааһыгар уһуктубут булт абылаҥын хаачыстыбата кини олоҕор ыйан-кэрдэн биэрэр сүбэһит оруолун толорор курдук. Биир өттүнэн уһуннуккиэҥник толкуйдаабакка, «маннык үлэ баар, үлэлиигин дуо?» диэтэхтэринэ улгумнук сөбүлэһэр уонна онтуттан олох кэмсиммэт. Холобура, Томпоҕо аҕатын табаарыһын Василий Михайлович Кладкины улаханнык соһутар. Дириэктэр: «Тугу үлэлиэххин сөбүй?» диэн ыйытыытыгар: «Табыллар буоллаҕына миигин элбэх бултаах, тайахтаах, чубукулаах таба ыстаадатыгар табаһытынан ыытарыҥ буоллар», – диэн. Табаһыт үлэтиттэн олох тэйиччи киһи, бу үлэни бэрт түргэнник баһылыыр, табаһыттарга бэйэ киһитэ буола түһэр уонна кэлин ыстаадаҕа сылдьан элбэххэ да үөрэммит эбиппин диэн сөҕөр. Ыстаадаҕа үлэтин сөбүлээн, бука өр сылдьыах киһи, кэргэнэ төрөөн Томпоҕо төннөр буолар.
Мэҥэ Алдаҥҥа кэлэн баран сылгыһыттыыр, ол кэмҥэ бэйэтин баҕатынан оскуолаҕа тренердиир. Дьиҥэр тустуу секциятын анал да үөрэҕэ суох буоллар, ис баҕатынан саҕалыыр уонна элбэх уолаттары спортка сыһыаран улахан ситиһиилэргэ тиэрдэр. Манна барытыгар булт эйгэтэ улахан дьайыылаах буолар. Дойдутугар Мэҥэ Алдаҥҥа өр сыллар усталарыгар уолаттары тустууга үөрэппит тренер түмүк санаата даҕаны ураты: «Саха оҕото кыра эрдэҕиттэн ис-иһиттэн тустуук. Кавказ тустууктара аатыраллар да, кыра саастаах, орто саастаах, юниордарга, саха оҕолоругар төрүкү баһыйтараллар», – диир уонна санаатын саха олоҕун хаамыытынан ылыннарыылаахтык бигэргэтэр.
Дьууруй Ньукулаайабыс 1983 с. тренердээн бүтэн баран, бука, айылҕата тардан, дойдутугар Мэҥэ Алдаҥҥа кадровай булчут буолар уонна, мин санаабар, кини киһи быһыытынан ис кыаҕа барыта сөбүлүүр, таптыыр дьылатынан дьарыгырар кэмигэр үүнэн, сайдан, сириэдийэн тахсар. Бултааһын диэн өбүгэлэрбит барахсаттар сүдү үөрэхтэрэ буоларын дьоҥҥосэргэҕэ итэҕэтэр кинигэни оҥорон таһаарда. Маны таһынан кини олоҕун суоллларын уолун Дьууруй көмөтүнэн кинигэнэн таһаарбыт үлэтэ биһиги, аҕа саастаах дьоҥҥо, холобур буолуон сөп. Саастаах көлүөнэлэр, 50–60-с көлүөнэ дьоно оҕо саастарыгар улахан дьону кытары тэҥҥэ кыра эрдэхпититтэн тыа ыарахан үлэтигэр бурҕалдьы кэтэн улааппыт дьоммут. Бары да буолбатар, эдэр эрдэхтэринэ араас идэлээх сааһымсыйбыт көлүөнэ бэйэлэрин олохторун кэрчиктэрин эдэр ыччаттарга Дьууруй Ньукулаайабыс курдук, олохторун суолун сурукка-бичиккэ тиһэн холобур буолаллара буоллар үтүө дьыала буолуо этэ. Аҕам саастаах сыалай дьон көлүөнэлэрин олоҕун дьиҥчахчытын арыйан көрдөрүүгэ үтүө холобур буолуо этэ. Булт ис дьиҥин өйдүүр эрэ киһи, атын үрдүк таһымнаах булчуттары ытыктыыр, убаастыыр, сүгүрүйэр, кинилэри дьон-сэргэ умнубатын туһугар кыһаллар.
Дьууруй Ньукулаайабыс аар хара тыа аатырбыт булчуттарын Бөрө Сэмэн уолаттарын Өлөксөйү уонна Уоһугу кытта өр сыллар усталарыгар бииргэ алтыһан, кинилэртэн элбэххэ үөрэммит, иҥэриммит киһи. Уола Дьууруй көрдөһүүтүн быһа гыммакка уонна бу улуу булчуттар тустарынан ахтар да киһи хаалбатах буолуохтаах, онон мин ахтыбатахпына ким ахтыай диэн санаанан салайтаран, киһи астынар, сөҕөр, ураты суруйууларын оҥорбут. Ол да иһин кинигэ «Бөрө уолун бэлэҕэ» диэн ааттаннаҕа. Дьууруй Ньукулаайабыс Бөрө уола Өлөксөй туһунан маннык суруйар: «Бу аар тайҕа аарыма булчутун кэпсээннэрин, сүбэтин, сырыытын-айанын төһөтүн өйдүүрбүн сурукка тиһэн, аатын-суолун үйэтитээри, эдэр булчуттарга, кэнэҕэски ыччакка, маннык булчуттар олорон ааспыттара диэн сурукка тиһэбин». Бөрө Сэмэн бэйэтэ 80 саастаах сылдьан этэр эбит: «Хаар халыҥа икки харыстан арыый үрдүк буолла да, хайдахтаах да кыылы хайыһарынан сырсан ситэҕин», – диэн. Ол да иһин кинини дьоно-сэргэтэ ытыгылаан, махтанан, киһи күүһүн-уоҕун, сатабылын сөҕөн «Бөрө Сэмэн» диэн ааттаатахтара.
Оттон кини уола Уоһук күүһүн-уоҕун туһуна илэ хараҕынан көрбүт киһи маннык кэпсиир: «Мин сарсыардааҥҥы уокка тырыыҥка оҥороору хардаҕас ылбыппар, Уоһук көрдөөн ылла уонна хардаҕаһы икки баһыттан ыбылы тутан, төттөрү-таары тырыыҥка буолуор диэри эрийтэлээтэ уонна сааһынан биир биир араартаан иннибэр ууран кэбистэ», – диэн. Дьууруй Ньукулаайабыс бука булчут үөрэҕи муҥутуурдук баһылаан сылдьан Сугдьуга эдэр уолаттары кытта бултаабытын ааҕа-ааҕа киһи билиҥҥи дьон маннык сылдьыахтара дуо, киһи кимэ-туга, уйанахатаҥа биллэр түгэттэрин ааҕан саллаҕын. Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга бөртөлүөт хойутаатыбыт, хараҥарда диэн булчуттары хара тыа быыһыгар түһэрэн көтөн күнсүйэн хаалар. Түөрт уонтан тахса кыраадыс тымныыга булчуттар үс-түөрт хонук аһаҕас халлаан анныгар хонон үүтээн оҥостоллоро буолуохтааҕын курдук суруллар. Оттон дьиҥэр бу уус-уран айымньы буолбатах, булчут олоҕун чахчылыра. Ардыгар сылайан-элэйэн үүтээннэрин булбуттара, эһэ киирэн барытын күөрэ-лаҥкы оҥорон, астарын, мохуоркатыгар тиийэ барытын сиэн, үүтээн үс истиэнэлээх тураахтыыр буолар түгэннэрэ эмиэ суруллар. Булчут олоҕор араас түгэттэр баар буолаллар, ардыгар түөрт-биэс күн харалаабакка аччыктаан сылдьан, уларга түбэһэн бултуйан баран, доҕорбунуун бииргэ сиэхпит диэн сүгэн кэлэн аччык табаарыһын үөрдэриттэн ордук киһилии быһыы баар буолуо дуо? Дьууруй Ньукулаайабыс кинигэтин хас биирдии балаһаларыгар алтыспыт дьонун-сэргэтин үтүө тылларынан ахтан, сэбэрэлээн, кинилэр араас ыарахан түбэлтэлэргэ бэйэ-бэйэлэрин өйөһүүлэрин, биир санаанан моһоллору туорааһыннарын дьиҥ-чахчы боростуой саха тылынан тиэрдэрэ хайҕаллаах суол. Булчут үүтээнин туһунан булчуттан ордук ким суруйуой: «Ханнык баҕарар булчукка үүтээн диэн эн дьиэҥ-уотуҥ, дурдаҥ-хаххаҥ, тыыныҥ толуга. Тоҥон-хатан, түүннэри ыран-быстан иһэн, ардыгар ууга-хаарга түһэн, муус кыаһаан буолан иһэн баҕарар баҕаҥ, саныыр санааҥ биир эрэ буолар – үүтээммин булларбын, үүтээммэр тиийдэрбин!” – диэн.
Дьууруй Ньукулаайабыс кинигэтин алтыс төбөтүн «Булчут бастыҥ доҕоро, эрэллээх көмөлөһөөччүтэ ыттарым барахсаттар» диэн ааттаабыт. Билиҥҥи куорат да, тыа сирин да олохтооҕо, бу төбөнү аахтаҕына ыкка сыһыана төрдүттэн уларыйыа дии саныыбын. Булчут бастыҥ доҕоро ыт барахсан син эмиэ киһи курдук атын-атын майгылаах буоларын ааҕааччы билиэҕэ. Булчут маннык суруйар: «Бултаабытым устата балайда ыты булка, сиргэ-уокка сылдьан көрдөххө, ыт киһи курдук атын-атын идэҕэ талааннаах. Идэтинэн сөбүлээн бултуур бултара атын-атын буолааччы. Адьас биир эмэ ыт айылҕаттан булка талаана киэҥ буолааччы», – диэн бэлиэтиир. Кини бастыҥ доҕотторун ытыктаан, үйэтитээри хас биирдиилэрин ааттарын ааттаан бултуйбут түгэннэрин уустаанураннаан ойуулаан суруйбута итэҕэтиилээх, ылыннарыылаах. Саха аймах үөрэҕи өрө тутарын курдук, булчут буолуохтаах ыт эмиэ үөрэҕи ааһыахтааҕын туһунан Дьууруй Ньукулаайабыс эмиэ бэлиэтиир.
Оттон мин сааны илиибэр туппатаҕым отуттан тахса сыл буолбут киһи, бу кинигэни ааҕан, булуом дии санаабатахпын булан олус үөрдүм. Саха олоҕун майгытын биир сүдү өйдөбүлэ «имир» диэн баар. Дьон-сэргэ өһүн хоһооно «Иннигэр имири кэһимэ, кэннигэр кэбири кээһимэ» диэн. Судургутук эттэххэ «имир» диэн Иэйиэхсит тохтоон хонон-өрөөн ааспыт сиригэр олох төрдө саҕыллар, төрүүр-ууһуур, үүнэрсайдар кыах үөскүүр. Ол суох буоллаҕына сахалар «кэбир» дииллэр. Кыыс оҕо барахсан имэ кэйдэҕинэ киһи барыта үөрэр, ол аата кини төрүүрууһуур кыаҕа көстөр. Саха аймах от оттуур сирин имирин өттөөн чөлүгэр түһэрэрин бары кэриэтэ билэбит. Оттон булчуттар бултуур сирдэрин өттөөн, тыынар тыыннаах олоҕун тупсаралларын мин бу кинигэттэн булан аахтым. Билигин салайар эргимтэбит киин былааска өттөөһүн туһатын кыайан быһаарбат буолан, сири-дойдуну харыстаатаҕа буоламмыт өттөөһүн өйдөбүлүн умна быһыытыйдыбыт. Дьиҥэр быыһык кэмҥэ, күһүн-кыһын икки ардыгар баһаар тарҕаммат күннэрэ хайаан да баар буолаллар. Ону олохтоох дьон бэркэ билэр. Онон саха аймах култууратын биир сүдү өйдөбүлэ олоххо киирдэҕинэ эрэ кэскилбит кэҥиир кыахтаах.
Бу кинигэни кытта хас биирдии саха санаалаах билсиһэрэ, ааҕара уонна ылынара кэскилбитин кэҥэтиэн эрэ сөп уонна маны таһынан Дьууруй Ньукулаайабыс бултаабытастаабыт түгэннэрин ымпыгар-чымпыгар, буолан ааспыт түбэлтэлэр хаһан буолбут бириэмэлэрин өйүгэр сааһылаан хатаан тута сылдьара хайдах эрэ кини эдэр сааһыттан дневник суруна сылдьыбыт курдук. Аны бултаабыт сирдэрин ааттарын сиһилии билиитэ иккис сыалай кинигэни эрэйэр. Сирдэрин ааттарын сөргүтэргэ билигин баар үөлээннээхтэрин хомуйан, кэлэр көлүөнэлэр ити сир ааттара туох суолталаахтарын уонна остуоруйаларын хомуйан сөргүттэҕинэ инники көлүөнэлэргэ улахан бэлэх буолуон сөп. Хас биирдии сир олохтоох дьон-сэргэ олоҕун остуоруйатын кытары дьүөрэлээх. Дьууруй Ньукулаайабыс бу кинигэтин таҥааһыныгар оҕолоро кинини өйөөбүттэрэ ыччаттарын улахан духовнай таһымнаахтык ииппитин көрдөрөр уонна инникитин кэлэр көлүөнэ сыдьаан көлүөнэлэрин ыччаттара кининэн киэҥ туттан олохторун суолун сирдэтиэхтэрэ диэн эрэли биэрэр.
Андрей САВВИНОВ, учуонай, философия билимин доктора, профессор, М. К. Аммосов аатынан ХИФУ философия кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Константин АРГУНОВ, «Хотугу омуктар төрүччүлэрин үөрэтэр-чинчийэр научнай институт» СӨ уопсастыбаннай тэрилтэтин салайааччыта.