Степанов Ефим Николаевич (10.11.1950) Томпо, уруккута Таатта, оройуонун Кириэс Халдьаайы Арыы Толоонугар төрөөбүтэ.
Эһэтэ Степанов Василий Васильевич төрүт олохтоох, эбэтэ Уус Тааттаттан төрүттээх Степанова (Голикова) Евдокия Гаврильевна уон биир оҕону күн сирин көрдөрөн улаатыннарбыттара. Ийэтэ Степанова (Ефимова) Анна Ефимовна маҥнайгы оҕотун, Ефими, ыараханнык оҕолонон баран, үһүс хонугар олохтон туораабыта. Эбэтэ Евдокия Гаврильевна көрөн-харайан алын сүһүөх кылааһы үөрэнэн бүтэриэр диэри ииппитэ.
Аҕата Николай Васильевич (1923–1965) биэс кылаас үөрэхтээх, 1943 сылтан «Чапаев» холкуос чилиэнэ, БСК(б)П кандидата (1949), 1953 сылтан ССКП чилиэнэ, нэһилиэк бастыҥ ыччата. Үүт-табаарынай ферма сэбиэдиссэйэ, 1953–1954 сс. – Эһэ нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. 1953 с. Таатта Уолбатыттан Мария Федоровна Варламованы кэргэн ылбыта. Кинилэр алта оҕоломмуттара: Анна, Мария, Лидия, Евдокия, Агафья, Дмитрий. Аҕалара механизатор үөрэҕин үөрэнэн бүтэрбитэ. Байаҕантай нэһилиэгин маҥнайгы тракториһа, механига.
1953 с. Николай Васильевич үрдүк көрдөрүүлээх үлэһит буолан Москваҕа норуот хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатыгар биир маҥнайгынан кыттыбыта. 1965 сыл атырдьах ыйыгар олус хомолтолоохтук, ууга былдьанан, өлбүтэ. Ийэлэрэ Мария Федоровна тапталлаах кэргэнин кэнниттэн үс сыл буолан баран күн сириттэн күрэммитэ. Сэттэ оҕо төгүрүк тулаайах хаалбыттара. Кинилэри аҕаларын балта Степанова Домна Васильевна (1936–2004) уонна бырааттара: Яков Васильевич, Гаврил Васильевич көрөн-истэн, дурда-хахха буолан ииппиттэрэ, улаатыннарбыттара.
Анна Николаевна суоппар идэтин ылан, сопхуоска уу таһар массыынаҕа үлэлээбитэ. Уола Александр Дьокуускайга олорор, үлэлиир, түөрт оҕолоох. Мария Николаевна нэһилиэк спортивнай, култуурнай олоҕор көхтөөхтүк кыттар. Билигин Кириэс Халдьаайы орто оскуолатыгар үлэлиир. Биэс оҕолоох, уонтан тахса сиэннээх. Лидия Николаевна Горнай оройуонугар иитээччинэн үлэлээбитэ. Дьокуускайга музыкальнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан суорума суолламмыта. Евдокия Николаевна зоотехнигынан, продавеһынан Үөһээ Бүлүүгэ үлэлээн биэнсийэҕэ тахсан бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Күн күбэй ийэ буолан, икки оҕолоох, түөрт сиэннээх. Агафья Николаевна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, кэргэннээх, икки оҕолоох, түөрт сиэннээх. Дмитрий Николаевич тиис бырааһа, Хаандыга бөһүөлэгэр олорор, үлэлиир. Үс оҕолоох, түөрт сиэннээх.
Ийэтин, аҕатын солбуйбут дьонун Ефим Николаевич итиитик-истиҥник ахтар, махтанар. Кини Кириэс Халдьаайы орто оскуолатын 1968 сыллаахха үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити сылларга үлэлээбит Дора Дмитриевна Мончуринаны, музыка уруогун учууталын, Николай Николаевич Николаевы, физика учууталын, нэһилиэккэ, оройуоҥҥа уусуран самодеятельноһы сайыннарбыт өҥөлөөх дьонунан сыаналыыбын. Ефим оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар уус-уран самодеятельноска көхтөөхтүк кыттара. «Манчаары» ырыаны ыллыыра, ордук аһыллан Сайсары монологун ирэн-хорон туран ааҕара. Мин төрдүс-бэһис кылааска үөрэнэ сылдьан истибиппин билигин да умнубаппын. Киһи хараҕыттан уу-хаар баһар гына толороро.
Онуска үөрэнэ сылдьан Елена Дмитриевна Мегинова Дьокуускайга үөрэнэ сырыттаҕына: «Мин театр артыыһа буолаары, үөрэхпин бүтэрээт, театрга үлэлиир баҕалаахпын. Туох эмэ үлэтэ кэпсэт», – диэн көрдөспүт. Елена көрдөһүүнү толорон театрга тиийэн Ходулов Дмитрий Федоровиһи (ССРС норуотун артыыһа, икки орден кавалера, ССРС үрдүкү Сэбиэтин депутата) көрсөн кэпсээбит: «Айылҕаттан талааннаах уонна дууһатынан артыыс буолар баҕалаах Ефим Степанов диэн оҕо быйыл оскуоланы үөрэнэн бүтэрэн, эһиги тэрилтэҕэтигэр үлэлиэн баҕарар, онно көмөлөс», — диэбит. Ити кэнниттэн кинилэри билиһиннэрбит.
Ефим 1968 с. сайын П. А. Ойуунускай аатынан театрга рабочайынан үлэлии киирбитэ. 1968–1969 сс. режиссёр Л. Сергучев Ефимы ыҥыран ылан: «Бу оруолу эн толоруоҕун, репетицияҕа сырыт. Бирикээһиҥ сарсын тахсыа», — диэбит. «Күөрэгэй» испэктээккэ сорукболлур кыра уол оруолун биэрбит. Бу киниэхэ умнуллубат түгэн буолбута. 1969–1974 сс. Ефим Николаевич Москваҕа Государственнай академическай Малай театр иһинэн үлэлиир М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү театральнай училищеҕа үөрэнэн, ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Драматическай театр уонна киинэ артыыһа диэн идэни ылбыта.
Москваҕа үөрэнэ сылдьан билсиспит Сунтаар оройуонун Түбэй Дьаархан нэһилиэгиттэн сылдьар, бииргэ үөрэммит кыыһын Наташа Петрованы кэргэн ылан, 1975 с. атырдьах ыйын 8 күнүгэр уруу остуолун тэрийбиттэрэ.
Ефим үөрэҕин бүтэриэҕиттэн П. А. Ойуунускай аатынан академическай театрга артыыһынан үлэлиир. 1968–2010 сс. толорбут оруолун ахсаана 90-ҥа тиийбитэ. Кини толорбут артыыс быһыытынан оруолларын диапазона: эдэр уолчаан, обургу оҕо, күөгэйэр күнүгэр сылдьар эр киһи, бүдүрүйэ сааһырбыт оҕонньор, аарыма кырдьаҕас. Оруолларын чаҕылхайдык оонньоон көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыта. Улуу Кудаҥса уонна Илиир хоруол оруолларыгар тиийэ оонньообута.
90-ча оруолтан театроведтар ордук чорботон бэлиэтииллэр: Чингиз Айманатов айымньытынан туруоруллубут «Хаарыан хампа күөх кытылым» испэктээкэ Ефим Степанов сүрүн герой Кириск уол уобараһын ураты итэҕэтиилээхтик арыйбыта. Бу спектакль Тбилисигэ, Москваҕа ситиһиилээхтик туруоруллубута. Аан маҥнай 1982 сыллаахха туруоруллубута. Онтон 1986 с. бу испэктээги туруоруу иһин Ефим Степанов уонна кини табаарыстара ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин ылбыттара. Ити сыл Николай Лугинов «Алампа, Алампа…» диэн пьесатыгар А. И. Софронов оруолун ураты итэҕэтиилээхтик оонньообута. Бу кэнниттэн «Улуу Кудаҥса» драманы туруоран дьиҥнээх сиппит-хоппут, уһулуччу талааннаах уонна кыахтаах артыыстардаах коллектив Россия таһымыгар эппиэттиир театр буоларын өссө төгүл бигэргэппитэ.
ХХ үйэ бүтүүтүгэр биир чаҕылхай ситиһиитинэн улуу английскай драматург В. Шекспир «Илиир хоруол» трагедиятын көрөөччүлэрэ барыта өйдүүр, тэҥҥэ хаамсар, астынар уонна дуоһуйар гына туруоруу буолар. Бу трагедияны Москваҕа туруоран улахан сэҥээриини уонна биһирэбили ылбыттара. «Илиир хоруол» трагедияны Саха театра Европа, Америка, СНГ элбэх дойдуларыгар көрдөрөн, сир аайы көрөөччүлэр сөҕүүлэринмахтайыыларын, билиниилэрин уонна махталларын ылбыта. Саха театра «Илиир хоруол» туруоруута Россия театральнай искусствотыгар саҥа уратылаах көстүү, биир бэлиэ түгэнинэн буолбута. Россия Федерациятын Президенэ Б. Н. Ельцин бэс ыйын 4 күнүгэр 1998 с. Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ «Илиир хоруол» трагедияны туруоруу иһин П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар бэриллибитэ. Ефим Степанов Саха сирин артыыстарыттан маҥнайгынан икки төгүл Судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыта.
Кини артыыс быһыытынан талаанын уонна дьоҕурун, сатамньытын сыаналаан, анал үөрэхтээх дьон араас үрдүк сыанабыллары биэрбиттэрэ. Ол курдук театр сүрүн режиссёра Андрей Саввич Борисов: «Ефим Николаевич дэгиттэр талааннаах артыыс. Биһиги бөлөхпүтүгэр аныгы үйэҕэ толору эппиэттиир саамай сиппит-хоппут артыыспыт».
Саха сирин биллиилээх театральнай критигэ В. Чусовская: «Е. Н. Степанов сценаҕа улу у дьоруойдары киһи сөҕөр гына итэҕэтиилээхтик, далааһыннаахтык уонна бытархайы ымпыгын-чымпыгын арыйан ис дууһаҕа киирэр гына көрдөрөр. Кыра да оруоллары көрөөччүгэ умнуллубат гына, тиэрдэрдии оонньуур».
Биир дойдулаахпыт Ефим Степанов дьоҕурун, маастарыстыбатын специалистар маннык үрдүктүк сыаналааһыннара биһигини барыбытын олус үөрдэр, астыннарар уонна киэн тутуннарар. Кэнники сылларга туруорааччы режиссёр быһыытынан Иван Гоголев «Наара суох» комедиятын уонна Н. Гоголь «Кэргэннэнии» драмаларын саҥалыы тыыннаан, билиҥҥи көрөөччү үчүгэйдик өйдүүрүн курдук оҥорон таһаарда. А. И. Софронов «Олох дьэбэрэтэ» айымньытын испэктээгэ көрөөччү сэҥээриитин ылла.
Ефим Николаевич Культура уонна искусство колледжын иһинэн үлэлиир артыыстары бэлэмниир студия-театры аспыта. Маҥнайгы сүүмэрдээһиҥҥэ 18 оҕо киирбитэ. Кинилэри Ефим Николаевич артыыс буоларга үөрэппитэ-такайбыта. Кини бэлэмнээбит артыыстарыттан Иннокентий Луковцев РФ Государственнай бириэмийэтин (1999), Айаал Аммосов Саха Өрөспүүбүлүкэтин П. А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэтин (2003) лауреаттарынан буолбуттара. Кини үөрэнээччилэрэ: И. Никифорова, П. Садовников, Н. Пономарев билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыстара. Бу буолар чаҕылхай талааннаах уһуйааччы быһыытынан кылаата. 2005 сылтан Ефим Николаевич Арктика култуура уонна искусство Судаарыстыбаннай институтугар эмиэ үлэлиир. Билигин кини институт актерскай маастарыстыба уонна режиссура кафедратын сэбиэдиссэйинэн, профессор дуоһунаһыгар ситиһиилээхтик үлэлиир.
Ефим Николаевич Степанов көҕүлээһининэн театр артыыстарын туһунан, онно мунньуллубут баай материалларын чөкөтөн, миэстэ булан түмэл тэрийбитэ. Түмэл сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Бу барыта биир киһи тэрийэн, онно биир санаалаахтарын түмэ тардан, таһаарыылаахтык уонна айымньылаахтык үлэлээн олоххо киллэрбитэ манан дьыала буолбатаҕын биһиги өйдүүбүт уонна үрдүктүк сыаналыыбыт, сүгүрүйэбит.
Биир идэлээх тапталлаах кэргэниниин Наталья Ивановналыын уоллаах кыыһы күн сирин көрдөрбүттэрэ. Иитэн, улаатыннаран, үөрэттэрэн олох киэҥ аартыгар таһаарбыттара. Андрей Ефимович үрдүк үөрэхтээх экономист. Кэргэннээх, үс оҕолоох: Рома, Настя уонна Аня. Кыыстара Мария Ефимовна МГУ-ну үөрэнэн бүтэрэн физик идэтин ылбыта. Москваҕа олорор, «Мегафон» хампаанньаҕа үлэлиир.
Ефим Николаевич бэйэтин халбаҥнаабат дьулуурунан, кытаанах тулуурунан уонна дьоҕурун толору туһанан үлэҕэ, олоххо элбэх ситиһиилэрдээх өрөспүүбүлүкэ киэн туттар уһулуччу талааннаах артыыһа, кэскиллээх артыыстары бэлэмниир, үөрэтэр-такайар үтүөкэн учуутал, култуура үлэһиттэрин ааттарын сурукка-бичиккэ киллэрэн үйэлэргэ хаалларан, бэйэтин аатын үйэлэргэ ааттатар гына үлэлии-хамсыы сылдьарыттан биир дойдулаахтара киэн туттабыт уонна ситиһиилэри баҕарабыт.
Өр сыллаах искусствоҕа таһаарыылаах, айымньылаах үлэтин кэрэһилииллэр: Саха АССР үтүөлээх (1985 с.), РСФСР үтүөлээх (1993 с.), Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай артыыһа (2001), ССРС (1986 с.) уонна РФ (1998 с.) Государственнай бириэмийэлэрин лауреата, РФ народнай артыыһа (2025 с.), Саха Өрөспүүбүлүкэтин П. А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэтин (2011 с.) лауреата, Томпо оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо ааттар.
Түгэнинэн туһанан, Ефим Николаевиһы 75 сааһынан Томпо оройуонун салалтатын, олохтоохторун, «Томпо илдьитэ» хаһыат үлэһиттэрин уонна ааҕааччыларын аатыттан итииистиҥ эҕэрдэбитин ыытабыт. Баҕарабыт Саха алмааһыныы кытаанах доруобуйаны, айар үлэҕэр үрдүктэн үрдүк ситиһиилэри, дьиэ кэргэҥҥэр дьолу-соргуну! Барыта санаабытыҥ курдук табыллан истин, толкуйдаабытыҥ курдук тобулла туруохтун!
Ньукулай ДЬЭКИИМЭП