Сэтинньи 30 күнэ — Саха сиригэр Хомус күнэ. Хомус — өбүгэбит дьоһун бэлэҕэ.
Лынкынас тыаскынан
Ырыаларын ыллыктаар,
Хоҥкунас ырыаҕынан
Хоһооннорун холлотоор,
Кэҕэ чуураан тойуккунан
Кэпсээннэрин кэҕэһирдээр!
А. Е. Кулаковскай.
Хомус күнэ Егор Борисов Ил Дарханынан олорон 2011 сыллаахха таһаарбыт Ыйааҕынан олохтоммута. Саха сиригэр биллэриллибит Хомус күнүн бүтүн аан дойдуга бэлиэтииллэр. Биһиги хаһыаппытыгар «Байаҕантай» норуот айымньытын киинин «Эллээйик» оҕо народнай фольклорнай кэлэктиибин уус-уран салайааччыта Татьяна Бугуева ыалдьыттыыр.
Татьяна Дмитриевна, саха сиэринэн кэпсэтиибитин кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын диэн саҕалыахха.
Үтүө күнүнэн, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах диир буоллаххытына, мин Таатта улууһун Баайаҕатыттан төрүттээхпин. Төрөөбүт дойдум өбүгэ саҕаттан кэрэ-бэлиэ сирдэринэн биллэрин таһынан, биллиилээх дьон түөлбэлээн төрөөн-үөскээн ааспыт сирдэрэ буолар.
Туох идэлээххин? Култуура эйгэтигэр хаһааҥҥыттан үлэлиигин?
Мин фольклор учуутала идэлээхпин. Култуура эйгэтигэр бу күһүҥҥүттэн, балаҕан ыйыттан үктэммитим. Ол иннинэ Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педколледжка фольклор салайааччытынан үлэлээбитим.
Бэйэҥ оҕо сааскын санаан ыллахха, оҕо сылдьан ырыаны-тойугу, олоҥхону, хомуһу төһө сэргээн истэр этигиний? Аан бастаан хас саастааххар хомус тардыбыккыный? Уһуйааччыларыҥ кимнээх этилэрий?
Оҕо сааһым дьоллоохтук-соргулаахтык ааспыта. Ити иһин төрөппүттэрбэр махталым муҥура суох. Хомуска сэттэ сааспыттан оонньуубун. Бииргэ төрөөбүт убайым Арсен оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Мандар Уус кыһатыгар уһанар этэ. Кини бастакы хомуспун оҥорон аҕалбыта. Ол кэмтэн ыла өрүү хомуһу кытта бииргэ сылдьабын. Хомуска бастакы учууталым Неустроева Розалия Гаврильевна буолар. Кини миэхэ фольклор дьикти эйгэтин арыйбыта. Кини биэрбит билиитэ идэбин баһылыырбар, таптыырбар олук буолбут эбит. Алын кылаастан сиэтэ сылдьан колледжка илдьэ сылдьааччы. Онон тохсус кылаас кэннэ Марк Жирков аатынан муусука колледжыгар үөрэнэ киирбитим. Онно фольклор салаатыгар ситиһиилээхтик уһуйуллубутум. Бу маннык салаа биһиэхэ баара олус кэрэхсэбиллээх. Билигин бииргэ үөрэммит доҕотторум араас улу ус нэһилиэк т эринэн тарҕанан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар. Онон үөрэппит уһуйааччыбар Розалия Гаврильевнаҕа дириҥ махталбын тиэрдэбин!
Ханнык куонкурустарга, күрэхтэргэ кыттыбыккыный, туох ситиһиилээххиний?
Оҕо сааспыттан араас таһымнаах күрэхтэргэ ситиһиилээхтик кыттар этим. «Хотугу Сулус», «Бриллиантовые нотки» уо.д.а. элбэх күрэхтэргэ кыттыбытым. Киһи ситэн аахпат (күлэр). Устудьуоннуу сылдьан бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи «Хаҥыл Хомус» күрэҕэр Гран-при ылбытым. Бу соторутааҕыта Москваҕа Саха сирин аатыттан ситиһиилээхтик кыттан кэлбитим. Хомус саха киһитигэр олус чугас. Онон хас биирдии саха ыалыгар баар буолуохтаах дии саныыбын. Хомус тыаһа киһини эмтиир ураты күүстээх. Хомус мин олохпор биир саамай суолталаах миэстэни ылар. Хомуспун Баайаҕа ууһугар Иван Иванович Неустроевка оҥотторооччубун. Кини хомуһа уһун тыыннаах, этигэн, ураты тыастаах буолар.
«Эллээйик» кэлэктиип инникитин хайдах көрөҕүн, туох баҕа санаалааххын?
Төрүт култуурабытын сайыннарыахтаахпыт, өрө тутуохтаахпыт. Оҕону кыра эрдэҕиттэн кэрэҕэ тардыы, сири-дойдуну, айылҕаны, бэйэ төрөөбүт тылын таптыырга үөрэтии уонна уһуйуу биһиги сорукпут буолар. Былыр былыргыттан оҕону иитиигэ киниэхэ төрөөбүт норуотун тыынын иҥэрэргэ кыһаналлар. Бу фольклорга, сахалыы ырыаҕа-тойукка оҕону уһуйуу буолар. Кыра сааһыттан фольклор олуктарын өйгө тута үөрэммит оҕо кэнники оскуолаҕа ситиһиилээхтик үөрэнэр, тыла-өһө үчүгэйдик сайдар.
Оҕолору хомустуурга үөрэтэр төһө уустугуй? Оҕону хомуска хайдах быһыылаахтык чугаһатыахха сөбүй?
Хомустуурга үөрэнэр сүрдээх уустук. Хара маҥнайгыттан оҕолору сөпкө тутарга, тыынарга, хас биирдии дорҕоону тыаһатан оонньуурга, тылларын, уостарын хайдах сөпкө хамсатарга үөрэтэбин. Баҕалаах киһи баҕанаҕа ыттар диэн мээнэҕэ эппэттэр. Баҕалаах киһи кыайар. Мин оҕо сылдьан сиэркилэ иннигэр оонньуурум. Кус-хаас саҥатыгар бэйэм үөрэммитим. Аҕабын кытта тыаҕа, айылҕаҕа сылдьарбын сөбүлүүрүм. Ол сылдьан кэҕэ этэрин, сылгы саҥатын истэммин таһаарар буолбутум.
«Мин идэм» күрэххэ кыттыбыккын билэбит. Куонкурус туһунан тус санааҥ? Хайдах кытынным дии санаатыҥ?
Куонкуруска кыттыбыппыттан олус үөрдүм, тэрийээччилэр наһаа үчүгэйдик толкуйдаан ыыттылар. Кыттааччылар бары олус бэлэмнэнэн кэлбитэр. Кынат буолбут бииргэ үлэлиир кэлэктииппэр, доҕотторбор уонна чугас дьоннорбор махталым муҥура суох.
Татьяна, кэпсээниҥ иһин махтал! Инникитин өссө айымньылаах үлэни, тус олоххор дьолу-соргуну баҕарабын.
Мария Захарова