Сэтинньи 14 күнэ — саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, драматург, прозаик, поэт Анемподист Иваноич Софронов-Алампа төрөөбүт күнэ. Алампа айар үлэтигэр интэриэс күн бүгүҥҥүгэ дылы уҕараабат. Ааҕааччыларбытыгар саха норуодунай суруйааччыта Егор Неймохов «Алампа» романын суруллубут төрүөтүн, сюжетын, жанрын, геройдарын туһунан 2015 с. тахсыбыт профессор Варвара Борисовна Окорокова “Олох –үйэлээх хапсыhыы» диэн монографиятыттан билиhиннэриэхпитин баҕарабыт.
Егор Неймохов икки кинигэлээх «Алампа» романа 2006, 2009 сыллаахха бэчээккэ тахсыбыта. Суруйааччы бу улахан айымньытыгар бэрт хоннохтоохтук, түргэнник-тарҕаннык, үлүһүйэн туран үлэлээбитэ. Алампа олоҕун уонна айар үлэтин анаан-минээн үөрэппит, ырыппыт чинчийээччинэн ф.н.к, доцент Валентина Григорьевна Семенова буолар. Егор Петрович Валентина Григорьевналыын элбэхтик сүбэлэспитэ, учуонай булбут, хомуйбут матырыйаалларын да көрбүтэ, ол махталын кинигэтигэр анаан биллэрбитэ. «Алампа» романы суруйарга ылсарыгар өй-санаа укпут, көх-нэм буолбут киһинэн кини доҕоро медицинскэй наука кандидата, биллиилээх мелодист Виталий Тимофеевич Андросов буолбута. Егор Петрович Алампаны өйүнэн-санаатынан, дууһатынан олус өйдүүрэ уонна чугастык ылынара. Икки кинигэлээх роман (дилогия) суруйааччы олоҕун икки кэрдиис кэмигэр олоҕуран суруллубут, онуоха утарыта тутан көрдөрүү принцибэ күүһүрэр. «Алампа» роман саха литературатыгар сонун айымньы, ааптар манна биографическай уонна историческай төрүккэ олоҕурар. Биир улуу киһи, буолаары буолан дьиҥ олохтон ылыллыбыт герой олоҕун көрдөрүү саха литературатыгар дэҥ көстүү. Сюжет киһи олоҕун батыһа арыллыытыгар Егор Неймохов, биир өттүттэн, сүрүннээн Алампа олоҕун чахчыларыгар олоҕурар. Икки өттүттэн, общество олоҕун уларыйыытын кытта эмиэ быһаччы ситимнэнэр. Ол курдук роман бастакы кинигэтэ 1921 cылынан түмүктэнэрэ, иккис кинигэтэ эмиэ бу сылынан саҕаланара бэйэтэ символическай суолталаах. Егор Неймохов олох араас эйгэтин хабар дириҥ ис хоhоонноох айымньыны суруйбута саарбаҕа суох. Ол да буоллар суруйааччы романын сүрүн санаата туохха туһуланарын ырыттахха, жанрын арааһа дьэҥкэрэн тахсар. Ааптар романыгар суруйааччы олоҕун эрэ кэпсииринэн муҥурдаммат, туох-ханнык иннинэ кини геройун өй-санаа өттүнэн буһуутун-ситиитин, киһи, доҕор, олох, өлүү, таптал уонна айар үлэ курдук үйэлээх өйдөбүллэр суолталарын туһунан толкуйдааһыннарын ырытыыга сүрүн болҕомто уурар. Ол барытын туһунан Алампа тус санааларыгар ааптар тус өйө-санаата эмиэ мэҥэстиһэн эбиллэр уонна ол барыта тиhэҕэр ааҕааччыны толкуйдуурга тиэрдэр.
Табыллыбыт айымньы бары өттүнэн гармоничнай буолар дииллэр. Ол курдук, Е.Неймохов романа ис хоhоонунан эрэ буолбакка, форматынан эмиэ жанрын уратытын быһаарар. Ааптар Алампа олоҕун көннөрү эрэдьиэстээн кэбиспэт. Алампа олоҕун бэйэтэ анаарар, бэйэтин хараҕынан көрөр, суолтатын быhаара сатыыр. Суруйааччы роман курдук олох бары араҥатын хабар айымньыга норуот оччотооҕу олоҕун уhулуччутук тэнитэн ойуулаан көрдөрбүтэ. Хабар кэмэ общество олоҕун саамай дьалхааннаах кэмэ.
Е.Неймохов романыгар Алампаны суруйааччы буола үүнэрин, суруйар абылаҥҥа ылларыытын табан ойуулаабыт. Кини бастаан убайыгар олорон уус-уран литература алыбар ылларар, бэйэтэ да кистээн таптал эҥин туһунан ону-маны суруйар буолар. Кини суруйааччы буола үүнэригэр куорат олоҕо уһулуччу суолталанар. Алампа сырдыкка, үөрэххэ талаhыыта – ити кини суруйааччы буоларыгар арыллыбыт суола. Ону кытта Алампа үөһэттэн айдарыы, ананыы диэни ылынара. Ол курдук кини саҥардыы төрөөн сыттаҕына, Түүлээх оҕонньор, ону-маны билгэлииринэн аатырбыт киһи, аҕатыгар маннык этэр: «..устар ууну сомоҕолуур кыахтаах, тыл иччитэ иҥмит уол оҕо төрөөтө».
Алампа оҕо эрдэҕиттэн кыһалҕалаах олоҕу билбитин туһунан бэйэтин лирикатыгар үгүстүк суруйан турар. Е.Неймохов кини олоҕун төрүөҕүттэн өлүөр диэри тэнитэн көрдөрөр. Суруйааччы Алампа эрэйдээх-буруйдаах олоҕун ыар хартыыналарын батыһа ойуулуур. Сыылка сындааһыннаах сыллара, төрөөбүт дойду ахтылҕана, төрөөбүт буорга үктэнии уонна ыар ыарыыга хаптаран охтуу…
Алампа дьахтар аймахха сүгүрүйэр, кинилэри араҥаччыһыттарын курдук көрөр. Ол курдук кини айар үлэтин музата – Хотун дьахтар, киниэхэ олоҕун тухары көстөр, араҥаччылыыр, бу кини ахтар ийэтин, таптыыр дьахтарын уобраастарын холбоһуулара буолуо. Таптал киһи олоҕор сүрүн миэстэни ылар дииллэр. Оттон Алампа курдук аһаҕас эттээх, уйаҕас дууһалаах киһи тапталын туһунан ыллаабыта-туойбута, ытаабыта-соҥообута саха тыллааҕы эрэ барытын уйадытар. Кини саха литературатыгар үйэлээх тапталы туойбут поэт быһыытынан биллэр.
Ромаҥҥа эдэр уол олоҕу эрэ билэр буолбатах, кини бэйэтин эмиэ өйдүү сатыыр, инники олоҕун торумнанан ханнык суолунан барыахтааҕын, сайдыахтаҕын, туох киһи буолуохтааҕын туһунан үгүс толкуйдааһыннарга түһэрин суруйааччы көрдөрөр. Е.Неймохов Алампа олоҕун эридьиэстээх кэмнэригэр суруйбут хоһоонорун сөп түбэһиннэрэн киллэрэн иһэрэ лирик-поэт бэйэтин дьылҕатын ойуулаабытын, өтө көрбүтүн чахчы итэҕэтэр. Алампа тус уобараһын төһө да өрө туппутун иһин, кини уобараһынан суруйааччыны бэйэтин эрэ буолбакка, оччотооҕу саха бүттүүн интеллигенциятын олоҕун, кыһалҕатын, трагедиятын барытын сүгэн таһааран көрдөрбүтэ.
Е.Неймохов Алампаны киһи эрэ быһыытынан буолбакка, суруйааччы быһыытынан үүнүүтүн-сайдыытын сиһилии ойуулуур. Кини иһигэр киирэн, бэйэтэ Алампа буолар курдук. Онуоха ааптар суруйааччы күннүктэрин эрэ буолбакка, туох баар айымньытын барытын сирийэн аахпыта, өйдөөбүтэ көстөр. Суруйааччы айар үлэтэ кини олоҕун кытта быһаччы ситимнээҕин ааһан, кинини киһи быһыытынан атын дьонтон уратылыыр, үрдүкү таһаарар. Улуу суруйааччы олоҕун, айар үлэтин кистэлэҥин киһи эрэ барыта билиэн баҕарар. Егор Неймохов бэйэтэ суруйааччы дьолун да, эрэйин да бэркэ билэр буолан, маннык умсугутуулаахтык кэпсиир. «Егор Петрович айар үлэтин дьоhуннаах ситиһиитинэн «Алампа» роман буолар. Манна барыта хайдах эрэ көрөн олорорбунуу тиллэн кэлэргэ, көстөргө дылы гыммыта. Итиннэ барытыгар Егор Петрович олох кырдьыгын туох да тупсарыыта суох, хайдах баарынан ойуулуура талаанын уратытын туоһулуур. Билиҥҥи ааҕааччы ити романтан А.И.Софронов эрэ олоҕун туһунан билбэт, оччтооҕу литература, общественнай-политическай сыһыаннаһыы историятын туһунан өйдөбүлү ылар. Бу кырата суох маастарыстыбаны эрэйэр дьыала», — диэн улахан литературовед Николай Тобуруокап сыаналаабыта.
Егор Петрович Алампаны кыра эрдэхпиттэн интэриэһиргиирим диэн этэр. 1965 c. Алампа икки кинигэлээх, хараҥа күөх тастаах, кырааска-бэчээт сыттаах айымньылара бэчээккэ тахсан, ааҕааччы кутун туппута. Уол оҕо умсугуйбуттуу аахпыта уонна олохтоохтортон Алампа туһунан, кинилэр дойдуларыгар олорбутун туһунан истэн киэн тутта саныыра. «Улуу суруйааччы убайдарбын тыл күүһүнэн үйэтитэргэ холонон, «Хаһыы» сэһэммэр, «Хара мааска» киинэ сценарийыгар Былатыан Ойуунускай уобараhын киллэрбитим, аны баччааҥҥа диэри көйгөтүллэн, аанньа ахтыыллан бэлиэтэнэ илик Алампа туһунан роман суруйарга холоннум… Алампа бииргэ төрөөбүт убайа Василий Иванович Софронов Кириэс Халдьаайыга төрүттээбит оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитим, Алампа, чиҥэтэн санаттахпына, эдэр саас үчүгэйин Кириэскэ эрэ билэн ааспыт. Итинник толкуйдар мин суруйарбар кынаттыыр курдуктара. Ол романынан Алампа туһунан барытын эппэтэҕим чахчы, кэлиҥҥи ыччаттар улуу суруйааччыбыт олоҕун билэллэригэр уонна айар дьоҕурдаахтара өссө хоннохтоохтук үөрэтэн, мин айымньыбын Алампаны уус-ураннык ойуулааһыҥҥа саҕалааһын эрэ быһыытынан ылыныахтара», — диэн суруйааччы бэрт сэмэйдик сыаналаммыта. Ол да буоллар бу Алампа туһунан толорутук сиһилэнэн суруллбут айымньыны куоһарар өссө да ыраах буолуо.
Егор Петрович «Алампа» романыгар сорох ааҕааччы ааптар кини тапталын муҥун ойуулаабытын уйаҕастык ылынар, сорох кини айар киһи үлэтин. дьолун, муҥун биэрбитин биһириир, сорох Алампа эрэйдээх-кыһалҕалаах дьылҕатын, эрэйин-муҥун, ыарыытын, хаайыллыытн-атаҕастаныытын сиһилии ойуулаабытын сөҕөр. Оттон ол барыта Егор Неймохов Алампа олоҕун бүүс-бүтүннүүтүн хабан көрдөрбүт ураты талааннаах суруйааччы буоларын кэрэһилиир. Онон суруйааччы бу икки кинигэлээх бөдөҥ романын айарыгар араас докумуоннарга, Алампа тус архыыбыгар олоҕурбута уонна бэйэтин айар талаанынан, фантазиятынан үйэлээх уус-уран айымньыны суруйан хаалларбыта.
Матырыйаалы бэчээккэ Лена Слепцова бэлэмнээтэ