2022 сыллаахха оскуолабыт уочараттаах үбүлүөйүгэр учуутал, сэрии кыттыылааҕа Николай Петрович Егоров кыыһа Дария аҕатын кинигэтин билиһиннэрбитэ. Миэхэ «Ким да умнуллубат, туох да тумнуллубат» диэн ааттаах кинигэни суруктаан биэрбитэ. Мин өссө эбии ылбытым. Биири – биир дойдулаахпар, иккиһин улуус киинин бибилэтиэкэтигэр биэрбитим.
Кинигэни биир тыыны нан аахпытым. Маннык суруйуу сэдэх диэн саныыбын. Ол оннук оччотооҕу кэми, чуолаан, дьонун ааттаан туран суруйбута кэрэхсэбиллээх. Уруттаан эттэххэ, Николай Петрович «Кыым» хаһыаты тилиннэрбит Федора Петровна бииргэ төрөөбүт убайа буолар. Кини учууталынан үлэлээбитэ. Төрөөбүт нэһилиэгин оскуолата кини аатын сүгэр. Биир оскуола дьиэ тигэр үөрэммит эбиппит, кини – сэрии иннинэ, мин – кэлин. Кини үөрэммит оскуолатын дьиэтин бүтэһик бүтэрээччитэ буо лабын. Биһиги онуска үөрэнэ сырыттахпытына саҥа типовой оскуола тутуллан барбыта. Ол оскуола аны суох. Иллэрээ сыл саҥа таас оскуола үлэҕэ киирбитэ. Николай Петрович оччотооҕу кэм түгэннэрин хайдах баарынан суруйбут. Дьон хаҕыс сыһыана хаһан баҕарар баарын туоһулуур суруйуулар бааллар. Билигин да баар буоллахтара. Барыбытыгар сыһыаннаах билигин буола турар сэрии.
Ньукулай, хороччу улаатан эрэр оҕо, үөрэнээччи, дьадаҥы, олорор ыалыгар эбии үссэнээри муҥхаҕа сылдьыбыт. Киэһэ түҥэтии буолбутугар, кини собону таһыспыт салыҥнаах тымтайын көрөн, түҥэтээччи киһийдэх «иккистээн ылаары тураҕын» диэн түөскэ кибилиннэрбит. Күнү быһа үлэлээн баран матыы дьэ сүрдээх. Эрэйдээх, көрдүннэр диэн ол тымтайын таҥнары кыбынан баран сатыы истэҕинэ, аттаах дьон ситэн ааһа турбуттар. Биир эмэ киһи кырдьыгы турууласпатаҕа, оҕону өйөөбөтөҕө өйдөммөт. Маны ааҕарбар эдьиийим, сэрии кэмин оҕото Никифорова Христина Григорьевна ахтыытын санаан ыллым. Күһүн ыһыы хомуллубутун кэннэ быраатыныын бааһынаҕа хаалбыт биир эмэ бурдук куолаһын бэрт дуона суоҕу ыаҕайаларыгар хомуйан дьиэлээн истэхтэринэ, биригэдьиир киһи эттээх атынан ситэн кэлэн, ол хомуй буттарын былдьаан ылбыт. Бу кыһыытыан, бу бардамыан, бу хаҕыһыан!.. Бу түбэлтэлэр биир сиргэ буолбатахтара, атын-атын улуустарга. Дьэ, сүрдээх тойон дьоннор бааллар эбит. Билигин да баар буоллахтара.
Николай Петрович суруйуутунан, сэрии саҕаламмыта ыар сонун буолан сатараабыта. Ол ону тиэрдээччи, билэр киһитэ Ньукулай, мыыла буола тириппит атынан бөтөрөҥүнэн ааһан иһэн эппит. Ахтыыга суруллубут элбэх дьон эдэркээн олохторун кылгас үйэлээбиттэрэ биир эмэ буолбатах эбит. Киһи хараастыах элбэх эбит. Хаарыан дьон… Аны, оччотооҕу дьон үчүгэйгэ тардыһыылара билиҥҥи кэм дьонунааҕар улаханын бэлиэтии аахтым. Барахсаттар… Үгүс киһи сэриигэ барбыта. Элбэх киһи төннүбэтэҕэ. Таптал диэни билбэккэ оҕо-уруу хаалларбатахтара. Мантан аллараа ахтыллар Сэмэн, дойдутуттан тэлэһийэн, Тааттаҕа аатырбыт Социалистическай Үлэ Геройа буолбут Семен Гаврильевич Жирков ини-биитин туһунан суруллар. Икки Сэмэн игирэлэр эбиттэр. Сэрии сиэбит Сэмэнэ өссө ордук буолуоҕун сөбө. Сэрии кинини кылгас үйэлээбитэ.
Николай Петрович суруйуута: «Сэмэн сүрдээх элэккэй, үтүөкэн майгылаах табаарыс этэ. Училище иккис курсун бүтэрэр сааhыгар ревматизма бэргээн, эмтэнэ сатаан баран, Мукучуга күтүөтүн аахха – Каратаев Иваннахха тахсан, букатын турар, хамсыыр кыаҕа суоҕа либиир сыппыта. Ити 1941 сыл сайыныгар этэ. Кини ол ыарыытыттан сүрдээҕин санаата түhэн сыттаҕына көрсүбүтүм. Ити ыарыы тыттан кини тугунан эмтэммитэ буолла – бэрт сотору үтүөрэн турбута уонна Баҕадьа начальнай оскуолатыгар учууталлаабыта. Ол күһүн биһигини, призывниктары, Баҕадьаҕа мунньан военнай сборга үөрэппиттэрэ. Сэмэни мин онно көрсүбүтүм – доруобуйатын тутан, үөрэ-көтө элэстэнэ сыл дьара. Сборга булгуччулаах ГТО нормаларын туттарыы буолбута. Онно Сэмэн хайыһарга уон км сири биир чаас биэс мүнүүтэ оннугар 37 мүнүүтэнэн кэлэн, сөхтөрөн да турардааҕа. Били сайын босхоҥноон суорҕаҥҥа тэллэххэ сыппыт киhи ол баар! Хаарыан да кытыгырас, спортсмен киhини ыарыы сарбыйа сылдьарын киhи сөҕөр. 1942 сыллаахха сааhыары биир военнай учетка быстах ыарыыларбытын эмтэтэ-эмтэтэ үлэлиирбит наадатыгар, иккиэммитин учууталлыыр үлэбититтэн ууратан, оройуон киинигэр Кэбээйигэ киллэрбиттэрэ. Иккиэн райпоҕа үлэлээбиппит, кини – бухгалтерынан, мин – ыскылаат сэбиэдиссэйинэн, иккиэн бииргэ олорбуппут.
Оччоҕо Тимофей Сметанин райпоҕа бухгалтердыыра. Тимофей биhиэхэ чаастатык сылдьар ыалдьыппыт, хара маҥнайгыттан истиҥтэн-истиҥ табаарыспыт буола охсубута. Бииргэ үөскээбит табаарыhа Ксенофонт Левин эмиэ куруук сылдьыhара. Тимофей бары өттүнэн дэгиттэр талааннааҕа, ону-маны барытын сатаан ыпсаран кэпсиирэ, уhулуччу киһи этэ. Үгүс киэһэлэргэ саҥа хоhооннорун, кэпсээннэрин ааҕара, инники былааннарын кэпсиирэ, арыт саха литературатын уонна суруйааччылар тустарынан, арыт саха литературатын сайдыыта сэрии иннинээҕи дьылларга тоҕо бытаарбытын, ол проблемаларын эмиэ таарыйталыыр буолара. Сорох киэhэлэргэ хантан эрэ истэ-билэ охсубут саҥа ырыаларын ыллыыра (сүрдээх үчүгэй кылыhахтыҥы куоластааҕа), сороҕор кумааҕы, харандаас ылан, бэрт суhаллык тардыалаан, кими баҕарар үүт-маас уруhуйдуу охсон кэбиhэрэ. Кини хайабытыттан да ордук Сэмэни кытта истиҥник доҕордоспута. Ол до ҕордоhуубут сыл аҥаарын холобура эрэ этэ. 1942 сыл күһүнүгэр аны Тимофейбытын сэриигэ атаарар буолбуппут. Кинини атаарыы, атыттары курдук санаа түhүүлээх буолбатаҕа, таҥнарытын, бэркэ чэпчээн, үөрэн-көтөн атаарбыппыт. Оччолорго Тимофей айымньылара бэчээттэнэ, бар дьонунан сыаналана илик кэмэ этэ. Онон кини бары рукопистарын, элбэх хаартыскаларын биhиэхэ туттаран барбыта. Олор истэригэр оччоҕо бэчээттэнэ илик «Мэхээлэчээн булчута» уонна хас да тэтэрээттэргэ суруллубут хоhоонноро бааллара. Олор бары биhиги армияҕа барарбытыгар Ксенофоҥҥа хаалбыттара. Итилэри Тимофей сэриигэ бааhыран, эрдэ төннөн кэлэн (маҥнай Кэбээйигэ үлэлии сылдьыбыта), толору бэйэтэ ылан турар.
Биирдэ 1943 сыл үүнүүтүн бырааһынньыгын саҕана радионан Тимофей Сметанин сэрии тематыгар суруллубут биир биллэр xоhоонун аахпыт тара. Ол эрээри итинтэн ыла Сэмэним туохтан эрэ санааргыыр-мунчаарар быhыытын билэн, тоҕо оннук буолтун кэлин ыйыппытым. Онуоха: «Билэҕин дуо, Tимофей, бэрт бэрт курдук, эргийбэтэҕинэ да хомойоро суох, кэннигэр хаалынньаҥнаммыт», – диэбитэ. «Бай, ыччаттаммыт дуо?» – диэн ыйыттым. Сэмэним: «Тимофей хоhооннорун этэбин. Хоһоонноро хаhан баҕарар аатын ааттатыахтара…» Сэмэнниин алта ый илиҥҥи границаҕа сылдьыбыппыт, ол саҕана Япония сэриинэн түhэр куттала күн-түүн аайы кэтэhиллэрэ… Доруобай да киhи тулуйбат кытаанах сулууспата этэ. Киhим доруобуйата мөлтөөн барбыта, сүһүөхтэрэ испиттэрэ, түүнүгэр бэркэ эрэй дэнэн хонор буолан испитэ. Маршевай роталары талан фроҥҥа ыыталлара. Биhиги иккиэн оннукка түбэhээри сүүрэ-көтө сатыырбыт да, туhа суох буолара. Биирдэ киэhэ куолубутунан хоонньоhо сытан, киhим: «Дьэ, Николай, бүгүн балаhыанньабын комбатка кэпсээн ылыннардым, барааччылар испииhэктэригэр киллэртэрдим. Онон арахсар буоллубут», – диэн бэркэ санаата дуоhуйбут киhи быhыытынан кэпсээн миигин соhутта. «Миэхэ тоҕо биллэрбэтиҥ? Иккиэн көрдөһөн бииргэ барыа этибит буоллаҕа», – диибин, ула ханнык хоргуппут быhыынан. «Иккиэммитин ылбаттар. Мин сулууспаны кыайар кыаҕым суох, ыарыым бэргээн иhэр. Биитэр кыргыhыы толоону гар хаалыам, биитэр бааhыран баран төннүөм…» Николай Петрович Сэмэнэ Слава уордьана, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Партияҕа киирбит. Ротатыгар парторг буолбут. Ыарыыта бэргээн, госпиталларга эмтэммит. Уҥуох сөтөллөөҕө биллэн бүтэһик стадията быһаарыллар. 1947 сыллаахха Баку куорат госпиталыгар өлөр. Николай Петрович доҕоругар хатыҥ сэбирдэҕин уонна хонуу сибэккитин сурукка уган ыыппыта доҕорун тыыннааҕар баттаспат. Бохоруонаҕа бэртээхэй венок курдук уурдум диэн госпиталь начаалынньыгын политчааска солбуйааччыта майор суруйбут. Саха киһитин бары харааста, кини бүтэһик салгынын эҕирийиитин элбэх буолан кэтэһэн көрөн турбуттар. Дьэ, чахчы убаастанар киһи эрдэ бараахтаабыт. Барахсан сэриигэ барарыгар хаалынньаҥ хаалларбатах. «Тоҕо хаалларабын, бэйэм курдук тулаайаҕы баҕарбаппын», – диэбит.
Бииргэ төрөөбүтэ Семен Гаврильевич Жирков хаартыската миэхэ баар. Манна эргиэн тойоно Николай Оптовы кытта билсэллэр эбит. Ол киһи өлбүтэ. Кураанах хаалбыт дьиэтин көрөөччү нуучча киһитэ, миэхэ «сахаҕын, бу киһини билэҕин дуо?» диэн биэрбитэ. Хайдах билиэм суоҕай? Билэн бөҕө. Ырааҕынан аймаҕым да буолуон сөп. Эбэм Жиркова диэн этэ. Илин Мукучу. Ити курдук. Хаартыска миэхэ баар. 2007 сыллаахха оскуолам үбүлүөйүгэр барбытым. Тааттаҕа олоҕун устата эргиэн тэрилтэтигэр уһуннук үлэлээбит убайбын убаастаан УАЗ-фургон бэлэхтээбит массыыналарынан айаннаабыппыт. Суолбут Кэбээйи бөһүөлэгин таарыйан ааспыта. Аймахпыт Жирков Бүөтүрдээҕи ыйдаран булбуппут. Бүөтүр эрдэ өлбүтүн билэрбит. Кэргэнэ Аана кэпсээннээх эмээхсин эбит этэ. Ол кылгас көрсүһүүгэ олоҕун туһунан кэпсээбитэ. Үлэ бөҕөнү үлэлээбит кырдьаҕас. Өссө холкуос бэрэссэдээтэлинэн кытта үлэлээбит. Бүөтүрэ баарын саҕана хас да оҕото дьиэлэригэр умайан өлбүттэр. Атын сиргэ үөрэнэр кыыстара эрэ хаалбыт. Билигин биир сиэнэ Аангылыйаҕа олорор, оҕолордоох дииллэр. Эмээхсин ол онтон үөрүө эрэ, хомойуо эбитэ эрэ? Билбит суох. Арай ол көрсүһүүгэ салалтаҕа хомолтотун кэпсээбитэ. Үлэ бөҕөнү, ол иһигэр ыарахан кэмнэргэ салалтаҕа, үлэлээбитин ситэ, толору аныгы дьон сыаналаа батылар диэхтээбитэ…
1993 сыл Тааттаҕа Арассыыйа муҥур тойоно Б. Н. Ельцин ыһыахха кэлэр буолла. Кинини илэ көрөөрү кэргэмминиин Ытык Күөлгэ барбыппыт. Айан уустук этэ. Сарсыарда эрдэ куораттыыр «Ракетаҕа» олорсон Уус Тааттаҕа түспүппүт. Кыралаан ардыыра. Ытык Күөлгэ барар массыына суоҕа. Соп хуос хонтуоратын аттыгар олоробут. Хаспыт даҕаны. Эргэ байыаннай УАЗик кэлэн тохтоото. Уруулга оҕонньор киһи олороро. Кини эрчимнээхтик тахсан хонтуораҕа киирдэ. Мин Жирков буоларын сэрэйдим. Хаһыаты сөбүлээн ааҕабын. Ол онно хаартыскатын түбэһэн көрөөччүбүн. Кэргэммэр дириэктэргэ бардым диэтим. Варя: «Эс, оҕонньор дии, түбүтүөйкэлээх, өссө ыстаана абырахтаах…» «Суох, инньэ диэмэ. Кини аатырбыт дириэктэр, киириэм, кэпсэтиэм», – диэн этээт, кини кэбиниэтигэр киирбитим. Кэбээйибин эппитим. Суолга хаайтаран эрэрбитин быһаарбытым, туох эмэ массыына көстөөрөй диэн ыйыппытым. Киһим: «Сөп, өйдөөтүм. Эбиэттэн киэһэ бортовой ГАЗ-66 барыаҕа. Суол куһаҕан. Массыына манан кэлэн эһигини барыгытын ылан барарын курдук дьаһал биэриэҕим». Сэмэн Гаврильевич салгыы үлэлии хаалбыта. Мин үчүгэй сонуну кэпсии дьоммор барбытым. Кырдьык, икки чааска массыына кэлбитэ. Аһаҕас куусапка бары олорон, айаммыт салҕаммыта. Онно этэ дии, били мааҕын бииргэ аргыстаһан айаннаабыт Эмиэрикэбит киһитэ сатыы баран иһэрин ситэн тохтообуппут. Оҕонньор, баҕар эдэрчи буолуо, бор бытык, улахан төрөл киһи массыынаҕа олорсубатаҕа. Санаатын хоту сатыы барабын диэбитэ. Хата, хаартыскаҕа түспүппүт. Ол хаартыскаларым миэхэ бааллар. Мин кинилиин «Ракетаҕа» сэргэстэһэ олорбутум. Киниттэн «Кыым» хаһыаппар автограф ылбытым.
Онон хас эмэ үйэ анараа өттүгэр кэлбит нуучча хаһаак Жирков сыдьааннара буолабыт. Ити туһунан биир дойдулаахпыт, учуонай, кыраайы үөрэтээччи, элбэх кинигэни суруйбут Марк Петрович Григорьев үлэлэриттэн билэбит. Хос эһэм нэһилиэк кинээһэ эбит. Онон саҥа былаас Жирковтары соччо ахсарбатах да буолуон сөп. Олох долгуна муора баалыныы араастаах буоллаҕа. Николай Софронович Жирков Мукучуга уһуннук сэбиэттээбитэ. Уордьаннаах. Кини кэлин мин бөһүөлэкпэр сэбиэттээбитэ. Төрөппүттэрбэр күҥҥэ хаста да сылдьан аһыыра. Онон аҕабыныын, ийэтинэн Жирковтуун, бука элбэҕи кэпсэппит буолуохтаахтар. Бу күннэргэ Дьокуускайга Жирковтар халыҥ аймах көрсүһүү тэрийэллэр. Онно анаан суруйдум.
Алаас Уола