Итинник ааттаах быыстапканы оройуон гимназиятын дьиэтигэр үөрэх үлэһиттэрин олунньутааҕы мунньахтарын чэрчитинэн Үөгэн оскуолатын түмэлэ тэрийдэ.
Быыстапка сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэригэр оччотооҕу саха саарыннара мустан түспүт хаартыскаларыттан саҕаланна. Ый аҥаарыттан ордук кэм устата барбыт мунньахха сир боппуруоһун сэргэ, үөрэхтээһини сайыннарыы туһунан аан бастаан кэпсэтии тахсыбыта. Ити сийиэс үлэтигэр Үөгэнтэн төрүттээх атыыһыт Трофим Егорович Харитонов-Дороппууска атыыһыт кыттыыны ылбыта.
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ саҥа былаас бастакы дьаһалларыттан биирдэстэринэн норуоту үөрэхтээһин буолбута. Дойду оччотооҕу салайааччыта В.И. Ленин 1920 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр Ыччат Бүтүн Россиятааҕы Коммунистическай Сойууһун сийиэһигэр «Ыччат сойуустарын соруктара» диэн улахан этиини оҥорбута. Сирдьит ити дакылаатын сахалыы саҥардыбыт киһинэн биһиги биир дойдулаахпыт, талааннаах тылбаасчыт Савва Прокопьевич Харитонов буолар.
Быыстапкаҕа кинигэ нууччалыыта уонна сахалыыта тэҥинэн көрдөрүүгэ турдулар.
Кэлбит дьон сэҥээриитин ордук үгүс көлүөнэ ыччат кутун-сүрүн туппут, биһиги оскуолабытыгар 13 сыл үлэлээбит, РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала Е.М. Охлопкова методическай матырыйааллара, ырыанньыга, үйэ аҥаарын анараа өртүгэр талааннаах учуутал үбүлүөйдээх күнүгэр Кириэс Халдьаайы оскуолатын үлэһиттэрэ таһаарбыт истиҥ эҕэрдэлэрдээх истиэнэлэрин хаһыата ыллылар. Биһиги оскуолабытын бүтэрбит чулуу киһибит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, үс төгүл Өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыт, Алдан оройуонун бочуоттаах олохтооҕо Н.Р. Ябловскай туттубут маллара, наҕараадалара аан бастаан киэҥ эйгэҕэ көрдөрүүгэ турдулар.
Оскуолабыт бастакы үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ В.И. Павлов 1937 сыллаахха Үөгэн оскуолатын бүтэрбитин туоһулуур Сибидиэтэлистибэтин, үөрэммит таабылларын, үөрэҕэр үчүгэйин иһин биэрбит дастабырыанньаларын ууруна сылдьыбытын, ону кэлин оҕолоро түмэлгэ биэрбиттэрин сэргээн көрдүлэр. Сорох докумуоннар урукку Новгородов алпабыытынан толоруллубуттара улахан интэриэһи тарта. Уоттаах сэрии кэмигэр үөрэх дьыла кэмигэр саҕаламмытын туоһулуур үөрэнээччи 1941 сыл балаҕан 1 күнүгэр суруммут тэтэрээтэ, Евдокия Бурцева, Евдокия Егорова сэрии сылларынааҕы таабыллара, гвардия лейтенана М.Д. Неймохов фронтан суруйбут үс муннуктаах суруктара оҕолорго сонун буолла.
Учууталлар сэбиэскэй кэминээҕи учуобунньуктары, өрдөөҕү кинигэлэри ордук сэҥээрдилэр. Быыстапкаҕа түмэлбитигэр баар саамай урукку сахалыы кинигэлэри (1927-1932 сс.) дьон көрүүтүгэр таһаардыбыт. Түгэнинэн туһанан, Томпотооҕу элбэх хайысхалаах гимназия дьаһалтатыгар усулуобуйа тэрийбиттэригэр махтанабыт.
Алексей Павлов