«Айгы ситимин» туһунан аҕыйах тыл. Бу уопсастыбаннай түмсүү культурнай хайысханы тутуһан, Саха сирин биллиилээх дьоно түөлбэлээн олорбут сирдэринэн маршруттары оҥорон, турдары тэрийэр. Салайааччы Протодьяконов Александр Константинович, өссө биир тэрийээччи Аммосова Аля Петровна буолаллар. Дойдубут элбэх улуустарыгар сылдьыбыттар уонна бөлөх хомуйан икки маршрутунан дьону сырытыннарар сэргэх тэрээһини саҕалаабыттар.
Турдар: «Суруйааччылар алаастарынан» (Таатта) уонна «Урбаанньыттар алаастарынан» (былыргыта Илин Хаҥалас). Бу маршруттары Александр Константинович хас да сыл сатыы сылдьан, этинэн-хаанынан билэн, илэ хараҕынан көрөн, өйүнэн-сүрэҕинэн ылынан оҥорбут. Аныгы дьон быһыытынан, араас көрүҥүнэн дьоҥҥо сири-дойдуну көрдөрбүттэр: сатыы хаамтаран, онлайн уонна массыынанан сырыы. Онлайн формат картанан көстүүтүн мин наһаа сэҥээрдим: хайдах рельефтээх сиринэн, ханан барбытыҥ ырылыччы көстөн турар. Быйыл массыынанан сырыыны тэрийэн, дьон наһаа сэргээн, сайын устата айаҥҥа барсарга сайаапка быыстала суох киирэ турар эбит.
Бырайыак ааптара, сирдьит тугу кэпсиирий?
Александр Протодьяконов: «Билигин үгүс киһи аттыгар турар алаастарын, үрэхтэрин ааттарын да билбэт. Сылдьыбытын туһунан этэ да барбаппыт. Бу маршруттар норуот быһыытынан дириҥ культуралаахпытын, бэйэбит философиялаахпытын биллэрэллэр, улуу убайдарбыт, өбүгэлэрбит олохторунан бигэргэтэллэр. Ытык сирдэри харахпыт харатын курдук харыстаан, күүһү-уоҕу ылар (места силы), кыаххын-талааҥҥын арыйар, сүгүрүйэр, махтанар миэстэлэр буолалларын ситиһиэхтээхпит. Сахатын уһугуннарыан, өбүгэлэриттэн кэлбит ис кыаҕын, айылҕаттан бэриллибит күүһүн өйдүөн, сайыннарыан баҕарар киһи төрөөбүт дойдутун алаастарынан, тыаларынан, хайаларынан, үрэхтэринэн сылдьыах, этинэн-хаанынан билиэх тустаах. Саха киһитэ айылҕаны кытары – көстөрдүүн-көстүбэттиин – ыкса ситимнээх. Мин 3-5 күн иһигэр олоҕу көрүүм уларыйан кэлбитэ. Эрдэ ылбыт билиилэрбэр, соҕуруунан-арҕаанан сылдьан эбиммиппэр өссө атын элбэх өйдөбүллэр кыттыспыттара. Ону бар дьоммор тиэрдэргэ санаммытым уонна бу бырайыактары бэлэмнээбитим».
Саха литературата төрүттэммитэ 125 сылыгар аналлаах «Суруйааччылар алаастарынан» 3 күннээх турга сылдьыы. Бу сирдэринэн ааспыт сайын үрүксээктээх малларын сүгэн сатыы сылдьыбыттара. Быйыл массыына наймылаһан, хаамыылаах өттө быдан аҕыйаабыт.
Мин, былырыыҥҥыттан ымсыырар киһи, уоппускабын ылаат, барсарга санаммытым. Хонук балааккаҕа буоларын, ардах-бадараан аахсыллыбатын, сорох сирдэринэн малбытын сүгүөхтээхпитин эрдэттэн тэрийээччилэр сэрэппиттэрэ. Оннук усулуобуйаҕа хаһан да айаннаабатах киһи малбын-салбын тэринэргэ тиийбитим, барытын Вайлдберристан сакаастаан ылбытым. Онон ох курдук оҥостон, болдьоммут күн үүнэн икки массыынанан айаммыт саҕаламмыта.
Төҥүлүгэ тохтоон, аһаан, кафе аттыгар скульптурнай пааматынньыктары өйдөөн көрөн, үлэһиккэ түбэһэ түһэн устуоруйаларын истэн, сөҕөн-махтайан, хаартыскаҕа түһэн, салгыы айаннаабыппыт.
Онтон Болтоҥоҕо Чуораайытта алааска кэлэн тохтоотубут. Бу саха суругун-бичигин төрүттээбит С.А. Новгородов төрөөбүт сирэ. Манна биһигини нэһилиэк уопсастабынньык дьахталлара алаадьынан, саламаатынан алгыстаан, кымыһынан айах тутан, наһаа истиҥник көрүстүлэр, ас бөҕөтүн тардан аһаттылар. Сэргэх кэпсэтииттэн наһаа үөрдүбүт, көрүдьүөс тылтан күллүбүт. Ноҕуруодапка аналлаах өйдөбүнньүктэри көрдүбүт, информация иһиттибит. 20-ттэн тахса сыллааҕыта Кындалга ааһан иһэн сэҥээрбит булгунньаҕым уу ортотугар турарыттан соһуйдум, түгэн түбэһэн көрбүппүттэн үөрдүм. Куйаар ситимигэр Куорсуннаах кэпсиир видеотыттан саҕалаан наһаа популярнай буолбут эдельвейспыт тула тобус-толору. Саха сирин киһитэ барыта баай-талым олохтоок буолар кыахтааҕын туоһута курдук. Бу үтүө, айыы тайбыт сиригэр олорон дьиҥ-чахчы баайбыт ээ дии саныыгын.
Салгыы айаннаан Кыйыга Өксөкүлээх Өлөксөй ийэтинэн эһэтин Собакин Н.А. (Куонааскы Ньукулай) Биэ Бастаах диэн олоҕун бэлиэтээбит стелаларыгар тохтоотубут. Манна улуу суруйааччыбыт тоҕус сааһыгар диэри иитиллибит, уран тыллаах эһэтин сэһэннэригэр улааппыт.
Манчаары оонньууларын уотун көрсөөрү Тыараһаҕа балачча тардылынныбыт, атын мэҥэ бэлиэлэри көрдүбүт. Оттон «Көтөрдөр мөккүөрдэрин» аттынан Муҥха Дэлбэрийбиккэ тиийдибит. Ил Түмэн дьокутаата В.Н. Лебедев туттарбыт, 2023 с. үлэҕэ киирбит, 48 м. уһуннаах тимир күргэнэн Таатта үрэҕи туораан, сынньанарга аналлаах сиргэ тохтоотубут. Урукку өттүгэр тимир торуоһунан сүүрэр понтон болуотунан, арыый кэлин мас муостанан үрэх утары кытылын булаллар эбит. Саҥа күргэҕэ күн уотуттан иитиллэр панеллартан лаампалар хараҥаҕа сырдыыллар. Кытылга оҕо эрдээҕинээгигэр төннүннэрэр бөҕө-таҕа биэҕэстэр турбуттар, ыскаамыйалар кэккэлээбиттэр. Хонуу сардаананан киэркэйбит. Балааккаларбытын туруоран хоннубут. Сарсыарда алааһынан хааман Ойуунускай убайбыт үөрэммит оскуолатын, олорбут балаҕанын көрдүбүт. Дьиэлэр истэригэр кини олоҕун кэпсиир стендэлэр ыйаммыттар. Бу барыта Суорун Омоллоон көҕүлээһининэн хараллан баччаҕа кэлбит, тупсарыллыбыт. П.А. Ойуунускай көмүс уҥуоҕа көстө илигин билэбит. Онон 1993 с. алааһыгар буор кутун аҕалан харайбыттарын тутуута баарын көрдүбүт.
Салгыы трассаҕа тахсан, Халамнаайыга «Оҕо куйуурдуу турарын» (ааптар В.Я. Сивцев – Отур Силис) көрдүбүт, интернеттэн аудиотын булан иһиттибит. Сирдьиппит Александр бу айымньы киһини тулуурдаах-дьулуурдаах буоларга, туруоруммут соругун ситиһэргэ туһулуур диэн санаалааҕын эппитин бары сөбүлэстибит. Онтон 1920-1954 сс. Таатта улууһуттан репрессияҕа түбэспиттэргэ аналлаах өйдөбүнньүккэ тохтоон, ыйыллыбыт сыыппаралары өйбүтүнэн-сүрэхпитинэн харааста ылынныбыт.
Аны Суорун Омоллоон Ытык таҥаһа алааһыгар кэллибит. Д.К. Сивцев – саха биллиилээх суруйааччыта. Ону таһынан үрдүкү былаастан элбэх утарсыыны көрсөн, хаайыыга да олорон таҕыстар, билигин Саха сирин саамай аатырар аһаҕас халлаан анныгар турар түмэллэрин тэрийбит чулуу киһибит буолар. Буор муосталаах, көмүлүөк оһохтоох балаҕан, таһыгар ампаар үс мас бүтэй иһигэр тураллар. Тулатыгар сылгы үөрэ саха киһитин хараҕын сымната, сүрэҕин сылаанньыта мэччийэ сылдьар.
Оттон Алаас уола аатырбыт Алампа Куобах буһарбыт сайылыгар, Оккуодай кыстыгар сылдьыахтаахпытын үрэхтэр туолан, суол быстан тиийбэтибит. Ону мин кэлин онлайн-туртан көрөн ситэринним.
Аны Амма өрүс диэки суолбутун туттубут. Харбалаахха тохтоон, эбэ уҥуор уйаара-кэйээрэ биллибэт хочолору, сыһыылары, ол кэрэ көстүүнү өссө киэргэтэн, сүөһү, сылгы үөрдэрэ сылдьалларыттан астынан-дуоһуйан, салгыы айаннаан, Чычымахха кэллибит. Мэҥэ Алдаҥҥа бииргэ үлэлээбит кэллиэгэм, билигин Амма нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччыта Е.В. Малышева наһаа истиҥник көрсөн, бирээмэ уйадыйдым, үөрдүм, махтанным. Нэһилиэк түмэлин комплексыгар, үчүгэй баҕайы туруктаах, сабыс-саҥа килбэчийбит куупаллаах таҥара дьиэтигэр сырыттыбыт. Былыр бу сиринэн Охуоскай муора кытылыгар тиийэр тракт ааһар эбит. Ол бэлиэтин, биэрэстэ остуолбаны, Амма биэрэгигэр туруорбуттарын Елена Васильевна көрдөрдө. Өссө сэрииттэн төннүбэтэх эһэтигэр Г.И. Чабыыкыҥҥа уонна кини аатырбыт сүүрүк атыгар анаан дьүөгэм И.Е. Саввина көҕүлээһининэн оҥоһуллубут суруктаах тааска тохтоон аастыбыт.
Сотору Кулаковскай түһүлгэтигэр тиийдибит. Айылҕа анаан оҥорбут кэрэтэ, үтүөтэ манна баар эбит. Анныбытыгар арыы-сүөгэй аллыбыт Амма хотун устан мөлбөйөр, уҥуор Дьаам хайата ыҥыра-угуйа турар, кумах биэрэккэ оҕо аймах, ыччат сөтүөлүүр… Манна айаммыт иккис түүнүн утуйан турдубут. Сарсыарда Амма нэһилиэгин урукку баһылыга С.С. Соров мотуордаах оҥочонон туоратан, Дьаам хайатын дабайдыбыт. Дьэ, бу дьиҥнээх тургутуулаах тахсыы буолла. Төттөрү түһэр табыллыбатынан, хайа оройун, аҕылаан-мэҥилээн да буоллар, дьону кытта тэҥҥэ буллум, наһаа үөрдүм. Үөһэттэн көстүү оһуобай! Киһи тыла тиийбэт кэрэтэ! Ойуулаан холонор да олуона курдук. Төттөрү түһүү эмиэ эридьиэстээх соҕус эбит, ол да буоллар этэҥҥэ бүттэ. Уҥуор төннөн, аны кытыл устун сардаана быыһынан Өксөкүлээх түһүлгэтин алгыстаах аартыгынан хаамтыбыт. Чэчик арааһа сиэдэрэй симэх буолан тэлгэммит. Хаһан да көрбөтөх сибэккибин өйдөөн көрөн, Гуглтан ыйыппыппын нонея темно-бурая диэн таһаарда. Биолог кэллиэгэм Елена Васильевна бу кэрэни альпийское разнотравье диэн быһаарда. Ыллык устунан улуу бэйиэт, бөлүһүөк Кулаковскай айымньыларынан скульптурнай пааматынньыктар бэйэ-бэйэлэриттэн балачча тэйиччи турбуттар: «Өрүстэр бэлэхтэрэ», «Кырасыабай кыыс», «Ойуун түүлэ», «Байанай алгыһа», «Хомус», «Сүүһүн туолбут эмээхсин ырыата», «Саха интеллигенциятыгар сурук», «Кэччэгэй баай», «Сайын кэлиитэ» уо.д.а. — тааска, маска дьүһүйүллэн кэккэлээбиттэр. Нэһилиэк дьоно-сэргэтэ өбүгэлэрин үйэтитэр наһаа сонун идиэйэлэрин олоххо киллэрбиттэриттэн сөхтүм. Чычымахха кэлэн, уһуйааннарыгар баар өссө биир түмэлгэ сырыттыбыт. Детсад иитээччитэ, энтузиаст, дэгиттэр талааннаах Канаева А.Н. көннөрү үлэһит дьону ытыктаан кэпсиирин, араас кэмнээҕи оонньууру мунньан көрдөрүүгэ туруорбутун сэргээтибит.
Төннөн иһэн С.Р. Кулачиков — Эллэй төрөөбүт-үөскээбит Мойуона алааһыгар, Н.Е. Мординов – Амма Аччыгыйа уонна философия дуоктара А.Е. Мординов Буор дьиэ диэн олохторугар тохтоон аастыбыт. Мойуонаҕа хомус курдук быһыылаах күрүө иһигэр беседка тутуллубут. Мин өссө күлүүс тылыгар майгыннаттым. Оттон Мординовтар балаҕаннарыгар киирдэххинэ, биллэн турар, «Сааскы кэм» роман хартыыналара хараххар көстөн кэлэллэр.
Салгыы айаннаан Хадаайыга тиийдибит, киэҥ территорияны тилийэ хаамтыбыт, балаҕаннары, дьиэлэри, ураһаны, таҥара дьиэтин барытын кыалларынан сирийэн көрдүбүт. Уонна сылайбыт-элэйбит, ол да буоллар баҕа санаабыт туолбутуттан, билии-көрүү эбиммиппититтэн, сэргэх дьону кытта бииргэ сылдьыбыппытыттан астыммыт-дуоһуйбут дьон куораппыт диэки түһүнэ турдубут.
«Урбаанньыттар алаастарынан» 3 күннээх айан. Аҕыйах хонугунан Александр Константинович иккис маршрутунан Мэҥэ-Хаҥаласка уонна Хачыкаакка аатырбыт-сураҕырбыт атыыһыттар олорбут алаастарынан, олохторунан айаҥҥа туруннубут. Александр: «Бу тур «Харчы. Бизнес. Экономика» хайысхатыгар сыһыарар, өйдөбүллэрин арыйар сыаллаах-соруктаах», — диэн билиһиннэрдэ. Инники тур дьоруойдарын, суруйааччылары, оскуолаҕа үөрэппиппитинэн кэм ырыҥалыыр буоллахпытына, бу дьону олох билбэппит кэриэтэ. Биллэн турар, кинилэри сэбиэскэй былаас төбөлөрүттэн имэрийбэтэҕэ. Бары ыарахан дьылҕаламмыттара, туспа дойдуну булбуттара, ааттыын-суоллуун сүппүттэрэ эбэтэр өстөөх аатыран өлөрүллүбүттэрэ.
Бастакы тохтобул Аллараа Бэстээххэ Арассыыйа бастакы гильдиялаах атыыһыттара П.А. Кушнарев (Хапсыын атыыһыт уола) уонна Г.В. Никифоров (Манньыаттаах уола) илии тутуһан турар пааматынньыктарын аттыгар буолла. Бу урукку кэм урбаанньыттарын сомоҕолоһууларын (кооперацияны) көрдөрөр күүстээх өйдөбүнньүк.
Салгыы Павловскайга айаннаатыбыт. Алаадьынан, быыппаҕынан, сыа мас эриэхэтинэн күндүлээн, хаптаҕас барыанньатын биэрэн, түмэл үлэһитэ Н.И. Максимова көрүстэ. Манна ураты устуоруйалаах Павловскай сэлиэнньэтин, старовер олохтоохтор, атыыһыт Кушнаревтар былыргыларын-аныгыларын, билиҥҥи дэриэбинэ туһунан наһаа интэриэһинэй кэпсээни иһиттибит. Кыбыстыах иһин, мин маннааҕы оскуола черчениеҕа күүстээх билиини биэрэринэн эрэ бу дойду туһунан бэрт чычаас өйдөбүллээҕим. Онтукам букатын киэҥ историялаах эбит. Билиибитин хаҥатан Эргэ Павловскай диир өттүлэригэр тиийэн старообрядецтар бөҕө-таҕа дьиэлэрин, бэйэлэрэ умаппыт храмнара турбут сирин (онно билигин суруктаах өйдөбүнньүк мас кириэс анньыллыбыт), уулусса уҥуор, күөл үрдүгэр оҕуруоттарын көрдүбүт. Биир дьиэҕэ кыһыл хамандыыр И.Я. Строд ыстааптана сылдьыбытын туһунан сурук ыйаммыт. Бу дьиэлэртэн хайаларын эрэ аттыгар 1985 с. 377 кыһыл көмүс манньыаттаах кылааты ыт хостоон таһаарбытын туһунан истибиттээхпин. Кушнарев П.А. гражданскай сэрии саҕана Америкаҕа көспүт. Уулусса устунан хаама түһэн баран, кылабыыһаҕа тиийдибит. Манна Кушнаревтар усыпальницарыгар киирэ сырыттыбыт. Истиэнэҕэ старовердары, Кушнаревтары билиһиннэрэр информация ыйаммыт уонна киһи көмүллүүтэ буоларын бэлиэтэ суруктаах хас да таас сыппыт. Бу сылдьан эмиэ билбэт үүнэйибин көрөн гугллаабытым, кермек эбэтэр гониолимон татарский диэн хоруй кэллэ.
Майанан, Чүүйэнэн, Манчаарыга, Чоочоҕо сыһыаннаах сыһыылар, алаастар аттыларынан Бүтэйдээххэ тиийдибит. Манна эмиэ мааны көрсүһүү буолла. Тэлгэһэҕэ сэргэ аттыгар үс атахтаах сахалыы ыскаатардаах остуол турбут, сабыс-саҥа буспут алаадьы сылаастыы хоторуллубут. Иһирдьэ собо ыһаарыланан сырдьыгыныыр. Түмэл үлэһиттэрэ Шишигин Н.А., Егорова Ф.Е. наһаа истиҥник көрүстүлэр. Чөчөгөй баарынан бэйэбит Анна Дмитрьевнабыт күөрчэх ытыйан таһаарда. Инньэ гынан тото-хана аһаан баран, түмэли көрө бардыбыт.
Барыта 9 объектаах эбит. 1823 с. тутуллубут үс этээстээх, колокуолунньалыын түөрт буолар, улахан таҥара дьиэтин тутуутуттан, ис оҥоһуутуттан сөхтүбүт. 1911 с. И.И. Сивцев – Мытыйыкы Тааттаттан кэлэн реставрациялаабыт. Сэбиэскэй былаас кэмигэр малы-салы, иконалары таһааран уоттаабыттар. Онтон епитрахиль аҥаара хаалбытын уонна аҕыйах иконаны дьон ылан быыһаабыттар уонна кэлин түмэлгэ тиксэрбиттэр. Таҥара дьиэтин ааныттан саҕалаан элбэх атын деталларыгар Николай Афанасьевич болҕомтобутун туһаайда. Икки халааҥка оһохтор икки этээһи сылыта үөһэ тахсаллар. Истиэнэтигэр былыргы фрескалар кытта бааллар эбит. Сахалыы стиллээх иконостастаах: сэргэ, үрдүгэр кириэс. Абалакскай иконаны Ирина Тимофеева диэн Москва иконописеһа суруйан бэлэхтээбит. Кинини сахалартан бастакы профессиональнай иконописец диэтилэр. Абалаксай Боҕуруодьусса Бүтэйдээҕи араҥаччылыыр диэн суолталаах эбит. Вячеслав Николаевичтыын сэргиир киһи астынар гына информация бөҕөтүн биэрдилэр.
Түмэлгэ сэрии кэмин туһунан кэпсээннэргэ элбэхтэ ахтыллар, бөҕө ыстаан-таҥас буолан саха дьонун абыраабыт куул баарын көрөн үөрдүм. Киэҥ билиилээх Николай Афанасьевич өссө нэһилиэк каартатын оҥорбут: алаастар, күөллэр, үрэхтэр уо.д.а. ааттара, онно кимнээх олорбуттара барыта бэлиэтэммит. Дьэ, абытайдаах үлэ диэтэҕин! Паблишер программаны туттубуттар. Итинниккэ майгынныыр каартаны Тааттаҕа Вырдылин Г.Г. оҥорбутун билэбин. Яндекс приложениеҕа диэн өйдүүбүн.
Бүтэйдээхтэр биир киэн туттар киһилэрэ Кузьма Осипович Гаврилов (1890-1938) буолар. Салгыы кини туһунан кылгас информация кыбытабын.
К.О. Гаврилов «Холбос» потребсоюһу тэрийбит, салайбыт саха саарына. Бастаан 1913 с. Дьокуускай куоракка «Экономия» диэн потребительскай уопсастыбаны тэрийбит. 1914-1917 сс. Саха сиригэр 33 кооператив баар буолбут. 1918 с. бу тэрилтэлэри сомоҕолуур «Холбос» сойуус тэриллэн үлэтин саҕалаабыт. «Холбос» үлэһиттэрэ атыы-эргиэн эрэ буолбакка, сырдатар-үөрэтэр хайысханы эмиэ тутуспуттар. 1919 с. Коковин уонна Басов атыыһыттар үс баарсаларын уонна «Михаил» диэн борохуоттарын атыылаһан тыраанспар кыһалҕатын быһаарбыттар. Өссө сойуус судаарыстыба уурааҕынан түүлээҕи атыылаһар монополия буолбут. Уопсайынан, ол быыһык сылларга кыра-хара дьон хоргуйан өлбөт кыһалҕатын бэрт хорсуннук ылсан кыахтарынан чэпчэтэ сатаабыттар. 1938 с. К.О. Гаврилов сымыйанан буруйданан ытыллыбыт. Кыыһа Мария Кузьминична Гаврилова аатырбыт учуонай, географическай наукалар дуоктардара, профессор буоларын үксүбүт билэбит. Сирдьиппит Александр: «Потребительскай кооперация бүгүн уһулуччу суолталаах буолла. Ол иһин ити өйдөбүл историятын, төрүөтүн, ис хоһоонун билэр, сатабылын баһылыыр, албастарын сөпкө туһанар наадалаах», — диэн санаатын эттэ.
Бүтэйдээхтэн төннөн иһэн Өлөчөйгө Саха сирин саамай суон тиитигэр сырыттыбыт, хас да буолан кууһан кээмэйдээн көрдүбүт.
Онтон хонукпутугар Манньыаттаахтар алаастарыгар Аһыыкайга тиийдибит. Алаас ортотугар нуучча туруору уонна саха балаҕана холбоспут салҕааһыннаах улахан кыстык дьиэ багдайан турар. Бу төрүт-удьуор баай дьон туһунан билиим эмиэ татым этэ. «Пути великих свершений» цикл Харбин куоракка сэбиэскэй былаастан куоппут саха эмиграннарын туһунан биэриитин сэҥээрбитим. Онно Г.В. Никифоров — Манньыаттаах уола, күтүөтэ Г.М. Кузьмин ахтыллаллар, бу куоракка ханан олорбуттара ыйыллар. Харбиҥҥа бара сылдьан гидпититтэн ыйыппыппар Сунгари аттыгар Сталин болуоссатыттан чугас Манньыаттаах уола олорбут сирин ыйан көрдөрбүтэ.
Сарсыарда туран бирээмэ ат сүүрэр дьиэтигэр киирэ сырыттыбыт. Бэйэтин бириэмэтигэр бэрт сиэдэрэй оҥоһуулаах эбит. Гражданскай сэрии кэмигэр үрүҥнэр ыстааптаммыттар. Сыыр эниэтигэр хаһыллыбыт кэпсээҥҥэ киирбит булууһу таһыттан көрдүбүт. Кэпсээнэ маннык: «9 ааннаах. Иһирдьэ киириитэ 30-тан тахса м. Тэлиэгэлээх оҕус киирэн тахсар». Үөһээ В.С. Никифоров — Манньыаттаах көмүллэн сытар пааматынньыга, 42 кыһыл сэрииһит охтубуттарыгар аналлаах өйдөбүнньүк, Манньыаттаах уола 1916 с. туттарбыт оскуолатын оннугар суруктаах таас бааллар.
Онтон Лоомтукаҕа Манньыаттаах уолугар анаммыт экспозицияҕа тиийдибит. Түмэл үлэһитэ Алексеев П.П. кэпсээниттэн, стендэлэр уонна экспонаттар көмөлөрүнэн Манньыаттаахтар туһунан билиим син балачча эбилиннэ. Кэлин өссө М.Н. Иванова «Манньыаттаах уола» альбомунан уонна «На рубеже. Кирбии кэмигэр» сэһэнинэн хаҥатынным. Түгэни туһанан бу кинигэлэри бэлэхтээбит Александр Константиновичка уонна Аля Петровнаҕа барҕа махталбын тиэрдэбин.
Кылгастык Г.В. Никифоров — Манньыаттаах уолун туһунан маннык чахчылары билиһиннэрэбин.
Манньыаттаахтар уонна Илин Хаҥалас атын атыыһыттара меценат, благотворитель быһыытынан биллэллэр. 1897 с. Аммаҕа уот кураан туран сүөһү аһын кыайан булумматахтарыгар Манньыаттаах уола Боотурускай улуус Эмис нэһилиэгэр 100 сыарҕа оту биэрбит. Сүүстэн тахса сыл буолан баран, аҕыйах сыллааҕыта ол үтүө санаа символическай хардатын аммалар төттөрү от аҕалбыттар. 1906-1908 сс. Дьокуускайтан Охуоскайга диэри телеграф линиятын бэйэтин үбүнэн таттарбыт. Айаан суолун оҥоһуутугар 10 тыһ. солк. биэрбит. Дойдутугар бырааба дьиэтин туттарбыт, оскуола аспыт, оҕолоро Надежда, Елена, Аркадий учууталынан үлэлээбиттэр. Нэһилиэгин дьонун түһээнтэн босхолообут. Артамонов В.Ф., Барашков С.П. буолан Илин Хаҥалас кыаммат дьонун Дьокуускайга үөрэнэр оҕолоругар анаан икки этээстээх мөссүйүөн дьиэтин туттарбыттар. Ол кэлин 7-ис нүөмэрдээх оскуола буолбут. Куоракка училищеҕа үөрэнэр саха оҕолоругар стипендия анаабыт: олор истэригэр П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов, С.М. Аржаков, И.Н. Барахов бааллар эбит. Уонна да атын үтүөтэ элбэх. Гражданскай сэрии кэмигэр кыра уолун Анатолийы илдьэ Япониянан Кытайга тиийбит, Харбиҥҥа олорбут. 1926 с. онно кыыһа Лариса кэргэнинээн Г.М. Корниловтыын, эһиилигэр Гаврил Васильевич кэргэнэ Мария Павловна кыыһынаан Еленалыын тиийэ сылдьыбыттар. Соруктара: дойдутугар төнүннэрии. Ол кыаллыбатах. Кэлин Японияҕа тиийбит, 1964 с. өлбүт диэн суруйаллар. 1965 с. уола Анатолий эмиэ өбүгэлэригэр бараахтаабыт. Анатолий уола Базилио – Василий Аргентинаҕа көспүт диэн. Итинник эбит номох буолбут дьылҕа!
Лоомтукаҕа аны тапталлаах ырыаһыппытыгар, мелодистка А.М. Алексеевка анаммыт экспозиция баарын көрөн үөрдүбүт.
Салгыы Хаатылымаҕа айаннаатыбыт. Аара Тамма үрэххэ тохтоотубут. Александр манна баар буола сылдьыбыт тимири уһаарар собуот историятын билиһиннэрдэ. 1725 с. император Петр I айанньыт Витус Беринг Иккис Камчатскай экспедициятын хааччыйарга анаан собуот аһарга укаас таһаарбыт. Ол 1735 с. аһыллыбыт. Уһук Илиҥҥэ бастакы металлургическай собуот. 8 сыл устата манна 400 т. тимир уһаарыллыбыт. 1756 с. кэккэ биричиинэлэринэн сабыллыбыт. Тамма собуотун «Тамгинский завод – «дедушка» горно-обогатительных комбинатов Дальнего Востока и Крайнего Севера России» диэн ааттыыллара элбэҕи этэр.
Хаатылыма диэн ураты тыыннаах сиргэ Ф.П. Спиридонова алаадьылаах, саҥа сүүрэн түспүт сүөгэйдээх, үүттээх чэйдээх, дойдутун туһунан сэргэх кэпсээннээх көрүстэ. Урут манна киин сир эбит. Билигин кыстыыр киһитэ 40-ча. Начальнай оскуолалаах, детсадтаах муниципальнай тэриллии. Дьиэлэр бары киин ититиигэ холбоммуттар. Саха сүөһүтүнэн дьарыктанар бааһынай хаһаайыстыба баар. Быйыл ыһыахха Ф.И. Лепчиков төрөөбүтэ 215 сааһын бэлиэтээбиттэр. Эбэ диэн аһатан олорор улахан күөллээхтэр. Ол уутун Москваттан тиийэ сакаастыыллар эбит. Сайын иһэр ууларын сир анныттан сүүрэр дьүүктэттэн ылаллар. Кыһын эбэлэриттэн муус ылан иһэллэр. Биллэр ырыаһыттарбыт, атын да дьон бу дойдуну сөбүлээн дьиэ-уот туттан, сайылыыллар, олороллор эбит. Фаина Петровна элбэх дьиктини кэпсээтэ. Онтон Эбэҕэ киирэ сырыттыбыт, эмтээх уу ыллыбыт. Сорохпут сөтүөлээтэ. Дьүүктэттэн эмиэ тыбыс-тымныы, ып-ыраас уунан иһиттэрбитин толоруннубут.
Ф.И. Лепчиков алааһыгар Улахан күрүөҕэ тиийэ сырыттыбыт. Кини сүөһү иитиитинэн дьарыктанан байбыт. 10-ча сыл Иккис Тыыллыма нэһилиэгигэр ыстаарысталаабыт, оттон өссө соччо кэм Илин Хаҥаласка кулубалаабыт. Ити сылларга Амурга турар Николаевскай портка Илин Хаҥаластан сахалар Г.И. Соловьев салалтатынан сылгы, ынах сүөһү үүрэн тиэрдибиттэрин туһунан Александр Константинович кэпсээтэ. Уһук Илини бас билэр сыалтан арҕааттан нуучча бааһынайдара Приамурьеҕа уонна Приморьеҕа көһөрүллүбүттэр. Ол дьон астарын кыһалҕатын быһаарбыттар. Этэргэ дөбөҥүн аанньа, ыарахан, дэбигис киһи тулуйбат айана буолбута саарбахтаммат. Аны сүүһүнэн сүөһү үүрүүлээх. Ол суолу ыраастаан, кэҥэтэн, Айаан аартыга буолбут диэн өйдөөтүм.
Улахан күрүө алааһыгар эмиэ дьикти үүнээйини көрөн, гугллаабыппыт горноколосник Иваренге диэн буолла.
Фаина Петровнаҕа махтанан, сүөгэй, арыы тутуурданан, Ороссолуода Куталааҕыгар, П.Ф. Лепчиков олоҕугар хонукпутугар тиийдибит. Манна «Ценить и чтить – это и есть Величие Народа» диэн төбөлөөх мрамортан стела турбут. 2021 с. Лепчиковтар биэс көлүөнэ удьуордарыттан диэн суруктаах. Бу өйдөбүнньүк Илин Сибиир генерал-губернатора граф А.П. Игнатьев Саха сиригэр кэлиитин 135 сылыгар ананан оҥоһуллубут. Сирдьиттэрбит күүстээх энергетикалаах, баҕа санааҕытын толорор кыахтаах сир диэн куппутун-сүрбүтүн хамсаттылар.
Граф кэлэрэ икки сыл иннинэ биллибит. Саха сирин бас-көс дьоно мустан, сүбэлэһэн, сөбүлэһэн үрдүк сололоох тойону көрсүһүү тэрээһинин Илин Хаҥалас улууһун кулубатыгар П.Ф. Лепчиковка итэҕэйбиттэр. Бу Игнатьев Иркутскайга олороругар анаабыт дьиэлэрин «көньүүһүнэ» диэн ааттаан сирбититтэн сылыктаатахха, бэрт мааны, ураты усулуобуйаны ирдиир киһи эбит. Онон күүстээх бэлэмнэнии саҕаламмыт. Этэргэ диэри, официальнай уонна культурнай өттө барыта улахан толкуйунан бытархайыгар тиийэ чуолкайдаммыт, торумнаммыт. Көрсүһүү хаамыыта, тойоҥҥо тиксэриллиэхтээх көрдөһүү сурук, күндү ас-үөл, сыаналаах иһит-хомуос, саха олоҕун көрдөрөр экспонаттар, сүөһү, тыа кыыллара уо.д.а. бэлэмнэммиттэр. Бэл 1000 үрүүмкэ — 500 кыһыл, 500 үрүҥ көмүстэн — кутуллубуттар. П.Ф. Лепчиков Европа дворяннарыттан итэҕэһэ суох көстүүлээх, оҥоһуулаах, ис тээбириннээх, мааны миэбэллээх, хурустаал уонна Венеция тааһа люстралардаах дьиэтэ Өлүөнэ өрүстэн чугас Куталаахха турар эбит. Эркинэ барыта хас эмэ хос таҥаһынан тардыллыбыт: анна күндү сукуна, үрдэ эриэккэс ойуулаах солко. 1886 с. от ыйыгар граф баржаттан түһэн 300 м. уһуннаах күндү түүлээх арааһыттан аттарыллан тигиллибит көбүөргэ үктэнэн дьиэҕэ хааман тиийбит. 10 күннээх ыһыах буолбут. Олоҥхоһуттар, оһуохайдьыттар, тойуксуттар мустубуттар. Күүс-күдэх, сымса-сылбырҕа күрэхтэһиилэрэ буолбуттар. Арыгы, бүлүүдэ 10 күн устата иккистээн хатыламматах. Граф икки нэдиэлэ сылдьыбыт. Лепчиковтар олохторун «дворянское гнездо» диэбит. Дьыалабай кэпсэтиилэр, көрдөһүү сурук түмүгүнэн сорох дайыымпалар сотуллубуттар, холуобунай сыылынайдар кэлэллэрэ аччаабыт, медицина уонна ветеринария боппуруостара уо.д.а. көрүллүбүттэр. П.Ф. Лепчиков үрдүк сололоох тойону маннык далааһыннаахтык, сиэдэрэйдик көрсөн Саха сиригэр табаары тиэйии логистикатын, атыыһыттар кыахтарын көрдөрбүт. Ньылхантан Майа өрүһүнэн Алдаҥҥа түһэн, онтон Өлүөнэҕэ киирэн, өксөйөн, Дьокуускайга атыыһыттар харбаастара тиксэллэр эбит. Сыл аайы от ыйын бүтүүтэ Ороссолуодаҕа табаардаах паузоктар тиийэллэр уонна дьаарбаҥка саҕаланар эбит. Генерал-губернатор Намҥа эмиэ сылдьыбыт, онно билигин Граф биэрэгэ сэлиэнньэ баар. Прокопий Филиппович Николай II император коронациятыгар официальнайдык ыҥырыллан сылдьыбыт дьонтон биирдэстэрэ буолар. Дьэ, киһи сөҕөр киэҥ толкуйдаах дьоно олорон ааспыттар эбит!
Сарсыарда Г.И. Соловьев олоҕугар үрэхтэри туораан тиийэ сатаатыбыт да, кыаллыбата. Онон туолан турар Өлүөнэ өрүс кытылыгар олорон чэйдээн баран, Хачыкаат диэки айаннаатыбыт. Аара дойдубут сайдыытын биир бэлиэтигэр тимир суолга хаартыскаҕа түстүбүт.
Тииттээххэ С. П. Барашков тигинээн-таҕынаан олорбут сиригэр кэллибит. Манна кини тыаны кэрдэн, ыраастаан 100 га бааһынаны оҥорбут. Эт-үүт уонна бурдук үүннэриитинэн дьарыктанар фермер буолбут. Оскуола, балыыһа туттарбыт. 1912 с. киниэхэ А.Е. Кулаковскай олоро сылдьыбыт, «Өрүстэр бэлэхтэрэ», «Ойуун түүлэ», «Байанай алгыһа» айымньыларын, «Саха интеллигенциятыгар суругун» суруйбут. 1913 с. Барааскап паарынан үлэлиир локомобиль аҕалан электричество киллэрбит. Ханна эрэ аахпыппынан, Парижтан суруттаран ылбыт диэн. Дьиэлэрэ, хотоно, балаҕаннара электричество уотунан сырдатыллыбыттар. Пилорама, миэлиҥсэ, малатыылка, маслобойка үлэлэппит. 1921 с. ытыллыбыт. Кэргэнэ Соловецкай лааҕырга утаарыллан, онно өлбүт. Эмиэ ыарахан дьылҕа!
Тииттээххэ чэйдээн баран, Хачыкаат паромугар киирэн, Дьокуускайдаатыбыт.
Бу сырыыттан билиибит биллэ хаҥаата, дойдубут историятын киэҥник тарҕамматах өттүн билистибит, күүстээх өйдөөх-санаалаах, кыахтаах дьон олорбут сирдэрин-уоттарын илэ көрдүбүт, экономика, үп-харчы хамсааһынын туһунан лиэксийэ иһиттибит. Түмүктүүр тылы тур биир тэрийээччитигэр биэрэбин.
Аля Аммосова: «Биһиги дойдубут Россия бэйэтин энергетическэй күүһүн тэрийиигэ үлэлэһэр. Ол төрдө нано-, био-, иһитиннэрэр уонна когнитивнай (билии) технологияларга сытар. Ону сайыннарыыга култуура, патриотическай иитии, дойду историятын билии, харыстааһын, төрүт сыаннастары бөҕөргөтүү ирдэнэр. Онуоха аһаҕас халлаан анныгар турар түмэллэр, өбүгэ суолунан туурдар, биир тылынан, туризм сайдара олус суолталаах.
Хас биирдии киһи төрөөбүт дойдулаах, силистээх-мутуктаах, дьонноох-сэргэлээх. Ол – кини тугунан да солбуллубат күндү баайа, тирэҕэ, күүһэ. Төрөөбүт дойдугутун таптааҥ, сыаналааҥ, киниэхэ талаһыҥ, сайдарын туһугар үлэлэһиҥ!»
Бу айаннар кэннилэриттэн элбэх санаа миигин үүйэ-хаайа тутта. Онтон биирэ маннык: Самнара чугаһаан, сыла ааҕыллан Кириэс Халдьаайыга турар Алданнааҕы Воскресенскай таҥара дьиэтин сөргүтэр уолдьаспата дуо?
Светлана Винокурова – Сырдаана, Томпо, Мэҥэ-Алдан