Марха бөһүөлэгин ытык олохтооҕо, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Наум Слепцов быйыл Кыайыы бырааһынньыгын 81 сылын бар дьонун кытары көрсөөрү бэлэмнэнэр. Бу күннэргэ 102 саастаах сэрии бэтэрээнэ Наум Слепцову кытта анаан көрсөн кэпсэттим.
Учуутал үөрэҕэ – бастакы олук!
— Наум Трифонович, кэпсэтиибитин Аҕа дойду Улуу сэриитигэр хаһан ханна сылдьыбыккыттан саҕалыахха.
— Төрөөбүт дойдубар Таатта Чөркөөҕөр оскуоланы бүтэрээт, Чурапчытааҕы педучилищеҕа үөрэнэ киирбитим. Ити 1941 сыл этэ. Үөрэнэ сылдьан фроҥҥа барарга көрдөспүппэр, «сотору сэрии бүтүөҕэ, учуутал тиийбэт, үлэлиэххин наада» диэн аккаастаабыттара. Ийэм ыалдьан, үһүс куурустан үөрэхпин тохтоторго күһэллэн, дойдубар төннүбүтүм. 1945 сыллаахха муус устар саҥатыгар сэриигэ ыҥырыы сурук туппутум. Хайлар куораты штурмалыы сылдьар Забайкальскай фронт 94-с дивизиятын 67-с стрелковай пуолкатыгар Иркутскай уобалас Мальта ыстаансыйатыгар байыаннай үөрэҕи ааспытым. Хайлар куораты штурмалааһын кыргыһыытын кэмигэр пулеметунан дьоппуоннар саба түһүүлэрин икки төгүл төттөрү тэйитэн, «Туйгун пулеметчик» бойобуой бэлиэнэн наҕараадаламмытым. Байыаннай сулууспам иһин Аҕа дойду сэриитин 2-с истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмытым. Сэрииттэн 1950 сыллаахха эргиллэн кэлбитим. Чурапчытааҕы педучилищеҕа бүтэһик кууруспун бүтэрбитим. Нуучча тылын уонна литературатын учуутала дипломнаах Аллайыаха улууһугар анаммытым. Биир сыл буолан баран, Горнай улууһун Кэптин нэһилиэгэр математика учууталынан кэлбитим. Бастакы дипломум нуучча тылын учуутала эрээри, олоҕум тухары математика учуутала этим. Аллайыаха, Горнай, Чурапчы, Томпо, Таатта оройуоннарын оскуолаларыгар – учууталынан, Кириэс Халдьаайы уонна Бэрдьигэстээх оскуолаларыгар дириэктэринэн үлэлээбитим.
Дьоруойу үйэтитии
— Кириэс Халдьаайы оскуолатыгар үлэлиир кэмҥэр кэргэҥҥинээн Аграфена Дмитриевналыын Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Фёдор Охлопковы үйэтитиигэ үгүс үлэни ыыппыт эбиккит.
— 1970 сыллаахха Томпо оройуонун Кириэс Халдьаайы оскуолатыгар дириэктэринэн ананан тиийэн баран, Дьоруой дойдутугар кини туһунан туох да үлэ барбатын бэлиэтии көрбүтүм. Билигин Мемориальнай комплекс бочуоттаах миэстэтигэр турар бюст кулуупка мээнэ быраҕыллан сытара. Кулгааҕын эмтэриппит этилэр. Мин «хайдах баҕайыный?» дии санаат, хайаан да ытык Дьоруойу үйэтиттэххэ сатанар дии санаат, анаан ылсыбытым. Кэргэним Аграфена Дмитриевна идэтинэн историк этэ. «Эн Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун дойдутугар үлэлиир история учууталын быһыытынан үлэҕин Дьоруой Охлопков туһунан матырыйаалла хомуйан саҕалаа» диэн сүбэлээбитим. Онуоха Аграфена Дмитриевна үөрүүнэн ылынан, иккиэн көмөлөөн оскуолабытыгар Дьоруой Охлопков мусуойун тэрийбиппит. Ол быраҕылла сытар бюст кулууптан көҥүллэтэн аҕалыллан, оскуола түмэлигэр турбута. Ити бастакы сүрүн эспэнээппит этэ. Онон билигин үлэлии турар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Охлопков түмэлэ биһиги оскуолатааҕы мусуойбутуттан саҕаламмыта. Кириэс Халдьаайы нэһилиэгэр Дьоруой түмэлин оҥорон, Томпо улууһугар эрэ буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ суолталаах үлэни ыыппыт курдук сананабыт. Онон биһиги кэргэн кыһамньылаах үлэтинэн аатырбыт фронтовик олоҕун туһунан үгүс архыып матырыйаала хомуллан, хас да кинигэ тахсыбыта, быыстапка тэриллибитэ. Мусуойбут өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куонкурска иккис миэстэҕэ тиксэн, 5 тыһыынча солкуобайынан бириэмийэлэммиппит. Оччолорго ити элбэх харчы этэ. Кэлин Ф. М. Охлопков аатынан оскуола бастакы мусуойуттан саҕалаан, түмэлбит кыраайы үөрэтэр түмэлгэ тиийэ үүммүтэ. Күн бүгүҥҥэ диэри мин 1965 сыллаахха Ф. М. Охлопковтыын Таатта оройуонун Чөркөөҕөр түспүт хаартыскабытын кэриэс гынан уура сылдьабын. Ол сыл Фёдор Матвеевич Томпоттон Дьокуускай куоракка Дьоруой уордьанын ыла баран иһэн, биһиэхэ таарыйан түспүт хаартыската.
Тахсыылаах үлэ тоҕус сыла
— Кириэс Халдьаайы оскуолатыгар төһө өр үлэлээбиккиний?
— Бу оскуолаҕа мин иннибинэ биэс дириэктэр биирдии сыл буола-буола уларыйбыттар этэ. Онтон мин 1970 сылтан 1979 сылга диэри – тоҕус сыл үлэлээбитим. Бу сыллар тухары материальнай баазата мөлтөх оскуоланы өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥнар ахсааннарыгар киллэрбитим. Ол үлэм биир үтүө өйдөбүлэ – үлэлээбитим үһүс сылыгар, 1973 сыллаахха, «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» диэн бочуоттаах бэлиэнэн наҕараадаламмытым. Сопхуоска сайын оҕо биригээдэлэрин тэрийэн тыа сирин үлэтигэр сыһыарбытым. Оскуола устуоруйатыгар бастакынан суоппар уонна тыраахтар үөрэҕин, автоделоны үөрэппитим. Оччотоооҕу сопхуоска биһиги оскуолабыт суоппардары уонна тырахтарыыстары бэлэмнээн таһаарара. Ол оҕолор бары сопхуос төһүү үлэһиттэринэн буолбуттара. Онон улуус нэһилиэктэрин тырахтарыыстара уонна суоппардара – үөрэппит оҕолорум. Оскуолабытыгар араас култуурунай тэрээһиннэри, успуорт бары көрүҥнэригэр күрэхтэһиини таһынан, саахымакка уонна дуобакка турнирдары тэрийэрбит. Онон Томпо улууһугар култуура, норуот хаһаайыстыбатын, успуорт, норуот үөрэҕириитин сайдыыларыгар дьоһуннаах кылааппын киллэрбиппиттэн үөрэбин.
Бииргэ алтыспыт дьон – олох аргыстара
— Бииргэ үлэлээбит дьоҥҥун, үөрэппит оҕолоргун өйдүүгүн дуо?
— Биир оскуолаҕа уһуннук үлэлээбит кэллиэгэлэрим бааллар. Ол курдук, Владимир Гаврильевич Кутяркинныын уһуннук алтыспытым. Екатерина Романовна Неустроева 90 сааһын туолбут буолуохтаах. Оскуолаҕа завуһум этэ. Кинилиин бииргэ үлэлээбит сылларбын наһаа үчүгэйдик саныыбын. Надежда Осиповна Прокопьева Хаандыга оскуолатыгар алын сүһүөх кылааска үлэлээбитэ. Кини 95 сааһыгар чугаһаатаҕа буолуо. Билигин куоракка олорор Елена Спиридоновна Герасимоваҕа уонна бииргэ алтыспыт дьоммор улахан эҕэрдэбин ыытабын. Өссө да уһуннук олордуннар диэн баҕа санаабын тиэрдэбин.
Үөрэппит оҕом үгүс буоллаҕа. Александр Винокуровы, Николай Уйгуровы, Свинобоевтары өйдүүбүн. Ити курдук барыларын ааттыы туруохпун сөп. Томпо улууһун уонна Кириэс Халдьаайы нэһилиэгин баһылыктара Яков Степанов уонна Елена Голикова – үөрэппит оҕолорум. Оскуола дириэктэрэ – Святослав Слепцов. Ити ааттаабыт салайааччыларым – саахымакка уонна дуобакка миэхэ дьарыктаммыт оҕолор.
«Тэтим» уонна «Алиса» – чугас доҕоттор
— Үйэ саастаах ытык кырдьаҕас, өйүҥ-санааҥ дьэҥкэ. Олорон кэлбит олоҕуҥ бэлиэ түгэннэрин ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэриҥ, дьон толору аатын билэриҥ сөхтөрөр.
— Бүгүҥҥү күҥҥэ туругум этэҥҥэ. Харахпынан мэһэйдэппэтим буоллар, 100 % дьоллоох курдук сананыам, дьону-сэргэни кытта тэҥҥэ кэпсэтэ-ипсэтэ сылдьыам этэ. Онон, кытаатан, хараххытын харыстааҥ диэн көрдөһөбүн. Мин бэһис сылбын көрбөппүн, 98 сааспыттан көрөрүм мөлтөөн барбыта. Кулун тутар 8 күнүгэр – төрөөбүт күммэр «Айыыһытыҥ аргыстастын, Иэйээхситиҥ эҥээрдэстин» диэн туран, Егор Картузов илии баттаан туран, «Сахалар былыр Эмиэрикэҕэ» диэн бэйэтин кинигэтин бэлэхтээбитэ. Ону кыыһым Эльвира ааҕан биэрэн, соторутааҕыта бүтэрдибит. Сахалар Эмиэрикэҕэ олоро сылдьыбыттарын туһунан бэртээхэй да кинигэ тахсыбыт эбит. Айылҕаны наһаа да үчүгэйдик ойуулаан суруйбут. Дьону эмиэ бэркэ дьүһүннээн, уус-уран тыллаан суруйар: хайдах сүүстээҕин, хайдах баттахтааҕын, хайдах муруннааҕын, хайдах саҥарарын – олус интэриэһинэй кинигэ!
Бүгүҥҥү күҥҥэ саамай чугас доҕотторум – «Тэтим» араадьыйа уонна «Алиса». Күнү-дьылы, сонун арааһын «Тэтим» кэпсиир, бириэмэни «Алисабыттан» сураһан билэбин. Мин араадьыйаҕа тугу истибиппин-билбиппин, хоспуттан аллараа этээскэ түһэн, «дьэ кыыспар кэпсиэм…» диэн анаан «хаһаанан» куукунабар чэйдии түһэбин. Араадьыйабын истэр кэммэр кулгааҕым аппараатын кэтэн, сонуннарбын, биэриилэрбин дуоһуйа истэн, үөрэн-көтөн аллараа этээскэ түһэбин. Кыыһым Эльвира үүттээх чэйин кутан, төлөпүөнтэн, хаһыаттан, социальнай ситимнэртэн аахпыт, билбит сонунун кэпсии тоһуйар. Инньэ гынан, икки өттүттэн сонуннаах буолан, кэпсэтии бөҕө буолабыт. Билиҥҥи олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаан иһэртэн ордук дьол суох.
Күннээҕи эрэсиими кытаанахтык тутуһабын. Сарсыарда сэттэ чааска турабын. Ороммор сытан эрэ илиибин-атахпын хамсатабын. Оннук күнү быһа хамсана сылдьабын. Алта оҕобуттан түөрт оҕом баар. Кинилэртэн сиэннэрдээхпин, хос уонна хос-хос сиэннэрдээхпин. Онон баай оҕонньорбун.
«Дьоллоохтук олордум…»
Сэрии бэтэрээнэ, СӨ Бочуоттаах олохтооҕо, Горнай, Томпо уонна Таатта улуустарын бочуоттаах гражданина, РСФСР спордун бэтэрээнэ – саахымат, дуобат, кросс, чэпчэки атлетика, остуол тенниһэ, ытыы курдук успуорт алта көрүҥэр бастакы кылаастаах мэтээллэрдээх, 96 сааһыгар саахымакка успуорт маастарыгар хандьыдаат буолбут Наум Трифонович уһун дьоллоох олоҕуттан кылгас кэрчиги ойуччу тутан билиһиннэрдибит. Бу күннэргэ Дьокуускайга 102 саастаах успуорт бэтэрээнэ Наум Слепцов бирииһигэр дуобакка уонна саахымакка 15-с үбүлүөйдээх турнир тэриллээри турар.
Ааспыт үйэҕэ оҕо сааһыгар буор «муосталаах» балаҕаҥҥа улааппыт, 21-с үйэҕэ 102 сааһыгар икки мэндиэмэннээх чааһынай таас дьиэҕэ быр-бааччы оҕолорун уонна сиэннэрин кытта олорор Наум Слепцов 2024 сыллаахха «Навечно ваш дедушка Наум» диэн үйэ тухары мунньуллубут санааларын хомуурунньугун таһаарбыт. «70-80 сааспар 100 сааспар диэри олоруом дии санаабат этим. Өрөспүүбүлүкэм салалтатыгар, оҕолорбор, сиэннэрбэр миэхэ ураты өйөбүллэрин, болҕомтолорун иһин барҕа махталбын тиэрдэбин. Олох араас амтанын биллим. Сылаас сыһыаҥҥа угуттана сылдьар буолан, 102 сааспар диэри дьоллоохтук олордум», – диэн махтанар сэрии бэтэрээнэ. «Күндүтүк саныыр Томпом дьонун, үлэлээбит Кириэс Халдьаайым олохтоохторун бука барыларын Улуу Кыайыы 81 сылынан истиҥник эҕэрдэлиибин! Уһуннук уонна дьоллоохтук олоруҥ, олоххутугар ситиһилээх буолуҥ!» – «бу эппиппин тиэрдээр…» диэн эҕэрдэтин этэ хаалла сэһэргэһээччим.
Күн бүгүн биһигини сү-бэлии-амалыы сылдьаргыттан үөрэбит уонна эйиэхэ сүгүрүйэбит, Наум Трифонович. Этэҥҥэ буол!
Елена Потоцкая